تفسير الميزان جلد 1
علامه محمد حسين طباطبايي رحمه الله عليه
معنى تفسير و تاريخچه آن
روش تفسيرى طبقات اول و دوم مفسرين
روش تفسيرى محدثين
روش متكلمين در تفسير قرآن و فرق بين تفسير و تطبيق
روش فلاسفه مشاء و اشراقى و متصوفه در تفسير قرآن
تفسير در قرن حاضر و تفسير قرآن بر مبناى علوم طبيعى و اجتماعى
نظر مسلمان نماهاى پيرو اين روش درباره روايات
نقص و انحراف مشترك تمام مسلك هاى تفسيرى ياد شده
عدم ابهام و اغلاق در مفاهيم آيات و منشاء اختلافات
علت سبقت معانى مادى كلمات وضع شده به ذهن
دلالت الفاظ موضوعه با تغيير شكل موضوع له تغيير نمى يابد
جمود مقلدين از اصحاب حديث به ظواهر آيات و رد بر آنها
دو راهى استفاده از علم براى درك حقائق قرآن و جمود به ظواهر آن
دو روش براى فهم حقائق قرآن
طريقه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و ائمهاهل البيت عليه و السلام در تفسير قرآن
فرمايشات پيامبرصلى الله عليه و آله و سلم درباره قرآن كريم
ويژگى تفسير الميزان
آيات 1 - 5
سبب ابتداء به (بسم الله )
آغاز با نام خدا ادب و عمل را خدائى و نيك فرجام مى كند
علت ابتداء هر سوره با بسم الله
معنى و موارد استعمال لفظ (اسم )
فرق بين اسم و اسم اسم و علت تفكيك بين آندو
توضيح لفظ جلاله (الله )
معنى رحمن و رحيم و فرق آن دو
معنى حمد و فرق آن با مدح
استشهاد بر اينكه جنس حمد و همه حمد از آن خدا است
بيان اينكه خدا از حمد حامدان منزه است و دليل آن
معنى ربّ (مالك مدبر)
معنى مالكيت و تقسيم آن به حقيقى و اعتبارى
مالكيت خدا حقيقى است و ملك حقيقى جدا از تدبير متصور نيست
معنى (عالمين )
فرق بين مالك و ملك و اينكه قرائت (مالك يوم الدين ) بنظر بهتر مى رسد
بحث روايتى
دو روايت درباره (رحمان ) و (رحيم ) و سخنى پيرامون آندو
دو روايت در ارتباط با (الحمدلله ) از معصومين عليهم السلام
بحث فلسفى
بيان عقلى اينكه هر ثناء و حمدى به حمد خدا منتهى مى شود
معنى عبادت
فرق بين عبوديت عبد در برابر مولى و عبوديت بندگان نسبت به خدا
وجه تقدم مفعول در (اياك نعبد و اياك نستعين )
وجه التفات و تغيير سياق آيه (اياك نعبد) از سياق غيبت به سياق حضور
شرائط كمال عبادت و اوصاف عبادت حقيقى
دو جمله اياك نعبد و اياك نستعين روى هم يك معنا را افاده مى كند و آن عبادت خالصانه است
معنى صراط
چند مقدمه براى توضيح و تفسير (اهدنا الصراط المستقيم )
راه بسوى خدا دو گونه است : دور و نزديك
تقسيم ديگرى براى راه بسوى خدا
سبيل مؤ منين نيز تقسيمات و درجاتى دارد
ضلالت ، شركت و ظلم در خارج يك مصداق دارند ضلالت ،
صراط مستقيم صراطى است كه هيچ يك از ضلالت ، شرك و ظلم در آن راه ندارد.
اصحاب صراط مستقيم ثابت قدم بتمام معنا هستند
اصحاب صراط مستقيم مقامى عالى تر از مؤ منين دارند
موارد استعمال صراط و سبيل در قرآن و فرق آن دو
فرق ديگرى بين سبيل و صراط
مثل صراط مستقيم نسبت به سبيل هاى خدا مثل روح است نسبت به بدن
مثلى از كلام خدا و تطبيق آن با ما نحن فيه
معنى صراط مستقيم با نتيجه گيرى از مقدمات ذكر شده
خداوند سنت و طريقه مستقيم خود را دائمى و غيرقابل تخلف و تغيير معرفى مى كند
پنج نكته درباره صراط مستقيم
تحقيق درباره معنى هدايت در (اهدنا الصراط المستقيم )
جواب از اشكالى كه به صاحب صحاح كرده اند
چكيده سخن در معنى هدايت
آيا طلب هدايت توسط نماز گزار تحصيلحاصل نيست ؟
يك مثال ساده براى روشن شدن مطلب
پاسخ عجيب برخى مفرسين و اشكال وارد بر آنان
مزيت اصحاب صراط مستقسيم بر سايرين به علم است
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته )
اقسام عبادت
مدلول عبادت آزادگان در هر سه روايت مذكوره به يك معنا است
معنى (اهدنا الصراط المستقيم ) و پاسخ ضمنى به شبهه تحصيل حاصل
مراد از (الذين انعمت عليهم )
روايتى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم درباره سوره حمد و فضيلت آن
بيان ويژگى سوره حمد و مقايسه آن با آنچه مسيحيان در نماز مى خوانند
مقايسه سوره حمد با آنچه مسيحيان در نماز مى خوانند
سخن عجيب گوستاولوبون
بحث روايتى ديگر
چند روايت درباره مراد از (صراط مستقيم )
توضيح اصطلاح (جرى ) يعنى تطبيق كلى بر مصداق بارز
شاءن نزول يك آيه ذيل بر اختصاص آن آيه نيست بلكه حكم آيات قرآنى اطلاق دارد
آيات 1 - 5
بيان
متقين داراى دو هدايتند همچناكه كفار و منافقين در دو ضلالت مى باشند
هدايت اول متقين از سلامت فطرت و هدايت دوم از ناحيه قرآن و فرع بر هدايتاول است
حقايقى كه شخص سليم الفطره به آنها ايمان مى آورد
آياتى دال بر اينكه هدايت دومى از ناحيه خدا وقوع بر هدايت اولى است
معنى ايمان
اشاره به مراتب ايمان
معنى غيب و ايمان به غيب
وجه تغيير به (ايقان ) در (و بالاخرة هم يوقنون )
بحث روايتى (شامل دو روايت درباره غيب و انفاق در آيه كريمه )
بحث فلسفى (پيرامون اعتماد به غير ادراكات حسى و پاسخ به دانشمندان حس گرا)
چند اشكال بر دليل غربى ها بر عدم جواز اعتماد بر براهين عقلى
با ترك عقليات دستيابى به ادراكى كلى و فكرى نظرى و بحثى عملى ممكن نيست
بحث فلسفى ديگر (در اثبات وجود علم و رد بر سوفسطائيان و شاكان )
سوفسطائيها و شكّاكها و ادلّه اى كه براى خود تراشيده اند
پاسخ وجه اول آنان
پاسخ وجه دوم آنان
شبهه ماديون در وجود علم و رد بر آنها و اثبات تجرد و غير مادى بودن علم و ادراك
وجوهى كه دلالت دارند بر اينكه علم ، بدان جهت كه علم است مادى نيست
آيات 6 - 7 بقره
مراد از (الذين كفروا) كدام دسته از كفارند؟
بحث روايتى (شامل روايتى از امام صادق عليه و السلام درباره وجوه كفر)
آيات 8 - 20 بقره
دو مثل در شرح وضع و حال منافقين
آيات 21 - 25بقره
بيان
اعجاز و ماهيت آن
اعجاز قرآن
اعجاز قرآن فقط از نظر اسلوب كلام يا جهتى ديگر از جهات ، به تنهائى نيست
عموميت اعجاز قرآن براى تمامى افراد انس و جن
مزايايى كه قرآن مشتمل بر آن است فوق طاعت بشرى است
طرح يك سؤ ال درباره تحدّى قرآن و پاسخ به آن
تحدى قرآن به علم
معارف قرآن كريم باقى و ابدى است و قانونتحول و تكامل آنرا كهنه نمى سازد
تحدى بكسى كه قرآن بر وى نازل شده
سخنان بى اساس دشمنان اسلام در اينكه پيامبر معارف و علوم را از ديگران آموخته است
تحدى قرآن كريم به خبرهائيكه از غيب داده
نمونه هاى ديگرى از آيات قرآنى كه درباره امور غيبى است
اخبار از حقايق علمى كه در زمان نزول قرآن در هيچ جاى دنيا اثرى از آن وجود نداشته است
تحدى قرآن باينكه اختلافى در آن نيست
اشكال بر ادعاى عدم اختلاف در قرآن و پاسخ آن 105
رفع شبهه درباره نسخ كه در قرآن صورت گرفته
تحدى قرآن به بلاغت
نمونه هائى از معارضاتى كه با قرآن شده
دو شبهه پيرامون اعجاز بلاغت قرآن
اعتقاد به (صرف ) درباره معجزه بودن قرآن
نادرستى اعتقاد به صرف
آياتى از قرآن كريم كه ظهور در خلاف اعتماد بر صرف دارد
پاسخ به دو شبهه ياد شده و توضيح اينكه چگونه بلاغت قرآن معجزه است
در محدوديت قوه مدركه انسان
معارف قرآنى متكى بر حقايقى ثابت و لايتغير است و اختلاف و دگرگونى در آن راهندارد
شروط حصول بلاغت بتمام معناى كلمه
حق يكى است و چون قرآن حق است ميان اجزاء آن اختلاف نيست
معجزه در قرآن بچه معنا است ؟ و چه چيز حقيقت آنرا تفسير مى كند؟
اثبات بى پايگى سخنان عالم نمايانى كه در صددتاءويل آيات داله بر وقوع معجزه ، بر آمده اند در
چند فصل
1- قرآن قانون عليت عمومى را مى پذيرد
2- قرآن حوادث خارق عادت را مى پذيرد
دو فرق بينوقايع عادى و معجزه خارق عادت
كارهاى خارق العاده و توجيه علماء روانكاو از آنها
معجزه و خوارق عادات نيز مستند به علل و اسباب هستند
آيه (قد جعل اللّه شى ء قدرا) دلالت دارد بر صحتاحتمال دوم
بيان اينكه فقط خداوند به نظام و ارتباط بين موجودات آگاهى دارد در آيات قرآنى
3- قرآن در عين اينكه حوادث مادى را بعلل مادى نسبت ميدهد بخدا هم منسوب ميدارد
4- قرآن كريم براى نفوس انبياء تاءثيرى در معجزاتقائل است
تمامى امور خارق العاده مستند به مبادئى نفسانى و مقتضياتى ارادى هستند
5- قرآن كريم همانطور كه معجزات را بنفوس انبياء نسبت ميدهد، بخدا هم نسبت ميدهد.
بيان اينكه اراده و فعل انسان موقوف به اراده وفعل خدا است
6- قرآن معجزه را به سببى نسبت ميدهد كه هرگز مغلوب نميشود.
تفاوت بين سحر و معجزات و كرامات
اشكال بر حجيت معجزه
اعجاز معجزات و پاسخ به اشكال مذكور
7- قرآن كريم معجزه را برهان بر حقانيت رسالت ميداند، نه دليلى عاميانه .
جواب اشكال مطرح شده
دو نوع عكس العمل مردم در انكار دعوى انبياء عليه و السلام
احتجاجاتى كه عليه رسول اكرم صلى اللة عليه و آله و سلم شده وخداوند آنها را رد كرده است
احتجاج بر توقع نزول فرشته و ديدن خداوند و ملائكه و رد آن در قرآن كريم
درخواست معجزه بعنوان حجت و شاهد از انبياء براى پذيرش دعوت آنها
بيان علت درخواست معجزه توسط امتهاى مختلف با ذكر يكمثل
انحراف جمعى از اهل علم معاصر با تفسير مادى حقائق دينى و از آنجمله معجزه
نتائجى كه اين گروه از تئوريها و فرضيات خود گرفته اند
با عينك مادى معنويات و ماوراى طبيعت را نمى توان ديد
ديدگاه دو گروه از اهل علم درباره حقايق نامبرده
توضيح (فاتقوا النار التى وقودها الناس والحجارة ...)
آدمى در جهان ديگر جز آنچه خودش در اين جهان براى خود تهيه كرده چيزى ندارد
بحث روايتى (شامل يك روايت درباره (ازواج مطهره ))
آيات 26 و 27 بقره
يك مرحله از ضلالت و كورى از باب مجازات زشتكارى و فسق آدمى است
پاره اى از احوال و اوصاف دو طائفه (هدايت شدگان و گمراهان )
حيات وزندگى سه گانه انسان و تاءثر زندگى متاءخر از زندگى متقدم
استشهاد به چند آيه براى اثبات تبعيت حكم حيات اخروى از حيات دنيوى
مجازات و تجسّم اعمال ، دو وجه حاصل از گفتار خداوند درباره زندگى آخرت
معنى فسق
بحثى پيرامون مسئله معروف جبر و تفويض
مالكيت مطلقه خداوند
هر تصرفى از خداوند در هر مخلوقى ، تصرفى است از مالك حقيقى در مملوك واقعى وحقيقى
معيارها و اساس قوانين عقلائى معيار و اساس و قوانين شرعى است
روش عقلاء در قانونگذارى
اگر خداى سبحان بندگان را به اطاعت يا معصيبت مجبور كرده باشد...
اضلال منسوب به خدا، اضلال بعنوان مجازات است
تفويض نيز با تشريع سازگار نيست
بحث روايتى (پيرامون روايات قضا و قدر و امر بين الامرين )
توضيح و تحقيق در زمينه قضا و قدر و جبر و تفويض
اشكالاتى كه از قائل شدن به جبر و عدم اختيار لازم مى آيد
توهّم ملازمه بين اعتقاد به قضاوقدر و انكار جزاى باستحقاق
كيفيت تعلق اراده الهيه بر افعال انسانها
يك عمل اختيارى و دو جهت متفاوت وجوب و امكان در آن
اراده فاعل مختار در طول اراده خداست در عرض آن لذا با يكديگرقابل جمع هستند
عقيده معتزله در تفويض ، و ذكر مثالى براى روشن شدن (امر بين الامرين )
حديثى از امام هادى عليه السلام درباره افعال انسان و توضيح آن
خلقت و حسن متلازمند و آنچه عمل را گناه مى كند امرى است عدمى
حديثى از امام رضا عليه السلام در اينكه آنچه مصيبت و بدى به انسان مى رسد از خوداوست
احاديث ديگرى از معصومين عليه و السلام درباره جبر و اختيار
دو روايت از كتاب طرائف درباره قضاوقدر الهى
طريق عديده استدلال بر رد جبر و تفويض در روايات و اخبار
رواياتى كه در تفسير آياتى كه اضلال و اغواء وامثال آن را به خدا نسبت مى دهد وارد شده است
بحث فلسفى
فعل اضطرارى و فعل ارادى
تقسيم فعل ارادى به اختيارى و اجبارى
تفاوت بين فعل اختيارى و اجبارى نيز در ضمن يكمثال
استدلال بر رد جبر و تفويض از طريق برهان عليت
ضرورت و امكان ، دو نظام عالم طبيعى و انطباق آندو بافعل اختيارى انسان
همانطورى كه وجود انسان مستند به اراده الهى استافعال او نيز مستند الوجود با اراده الهى است
رد نظر فلاسفه مادى كه جبر را به تمام نظام طبيعى راه داده اند
آيات 28 - 29 بقره
بيان
مراد از دو مرگ و دو حيات
ثبوت برزخ و تغيير و تحول در وجود انسان از تقص بسوىكمال در آيات قرآنى
صراط انسان در مسير وجودش و وسعت شعاع عمل او در عالم
مبداء حيات دنيوى انسان
دو طريق سعادت و شقاوت در مسير رجعت بسوى خدا
آيات 30 - 33 بقره
سؤ ال ملائكه از خداوند درباره استخلاف انسان
عموميت خلافت انسان و اينكه منظور از خلافت در آيه جانشينى خدا در زمين است
نداشتن ملائكه شايستگى خلافت را
مراد از علم به اسماء و اينكه مسميات ، حقائق و موجودات خارجى و داراى حيات و علم بودهاند
نكات قابل توجه در كلمه اسماء در آيه شريفه (و علم آدم الاسماء كلها)
ابليس قبل از بوجود آمدن صحنه خلقت آدم كافر بوده
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره قصه آدم ((عليه و السلام )
مقصود از اسماء در (و علم آدم الاسماء كلها) از لسان روايات
بيان يك نمونه از اخبار طينت بنقل از علامه مجلسى در بحارالانوار
آيه 34 بقره
بيان
دو وجه در معنى (و ما كنتم تكتمون )
حكم سجده براى غير خدا
سجده عبادت ذاتى نيست
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره قصه خلقت آدم و سجده ملائكه و اباء ابليس ...)
آيات 35 - 39 بقره
مواردى در قرآن كه مساءله بهشت آدم و داستان آن - آمده
منظور اصلى از خلقت آدم سكونت در زمين بوده
علت بيرون شدن از بهشت
مراد از عهد خدا با آدم
نتيجه توجه به عهد خدا
نتيجه غفلت از عهد خدا
معنا و مراد از واژه هاى (رغدا) و (ظالمين ) در آيه شريفه
نهى خداوند از نزديك شدن به درخت نهى از شادى و خيرخواهانه بوده نه يك نهى مولوى
آدم و همسرش شيطان را ميديدند همچنانكه انبياء عليه و السلام او را مى ديدند
ذريه آدم ، در حكم با آدم شريكند
قصه اسكان آدم و همسرش در بهشت و هبوط آنها، مثلى است براى مجسم ساختن وضع انسان
توبه عبد بين دو توبه خدا واقع است
نقش توبه آدم و هبوط او به زمين در باز شدن راه براى هدايت انسان و قرار گرفتن او درطريق كمال
اولين فرمان خداوند در تشريع دين براى آدم و ذريه او
مگر پيامبر هم گناه مى كند؟
مخالفت نهى ارشادى گناه نيست
معنى ظلم و عصيان و غوايت آدم
پس چرا آدم توبه كرد؟
بحث روايتى
بهشت آدم بهشت دنيائى بوده
مراد بهشت دنيوى بهشت برزخى است
ابليس چگونه خود را به آدم و همسرش رساند؟
داستان آدم بنقل تورات
مگر بهشت مقام قرب و نزاهت نيست و مگر درباره بهشت نيامده كه در آن لغو و گناه نيست ؟
شيطان چگونه دوباره به بهشت راه يافت
درخت نهى شده چه درختى بود؟
درخت درخت گندم بوده ولى ثمره اش حسد شده است
رفع تنافى از دو روايتى كه بظاهر با هم متنافيند
رواياتى درباره قصه آدم در بهشت و هبوط او
تعجب شيخ صدوق از نقل اين حديث توسط ناصبى
روايتى از امام صادق عليه و السلام در تبيين كيفيت بيرون شدن آدم و حوا از بهشت
رواياتى از معصومين عليه و السلام در مراد از كلمات در آيه (فتلقى آدم من ربه كلمات )
آيات 40 - 44 بقره
بيان
آيات 45 و 46 بقره
استعانت به صبر و صلوة
وجه استعمال كلمه (ظن ) در (الذين يظنون انهم ملاقوار بهم ) 229
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره استعانت از صبر و صلوة و مراد از صبر و...)
آيات 47 و 48 بقره
نظام زندگى دنيا بر اساس اسباب و وسائط و شفعاء مى گردد
اين توهم خرافى كه نظام حيات اخروى نيز بر مبناى اسباب و مسببات مادى است
رد اين خرافات و بيان قطع روابط و سنن دنيوى مانند واسطه گرى در آخرت
اثبات شفاعت در دسته اى ديگر از آيات قرآن
طريق جمع بين دو دسته آيات
اثبات شفاعت براى غير خدا، به اذن خدا نه مستقلا
چند فصلدرباره شفاعت و متعلقات آن
فصلاول ، شفاعت چيست ؟ (تجزيه و تحليل معنى شفاعت )
در چه مواردى انسان متوسل به شفاعت مى شود؟
شفاعت تكوينى و تشريعى
انطباق شفاعت بر جهت دوم يعنى از جهت تشريع
در حقيقت شفيع الاطلاق خداوند متعال است
فصل دوم ، اشكال هائى كه در مساءله شفاعت بنظر مى رسد و پاسخ هاى آنها
اشکال اول : مخالف شفاعت با حكم اولى خداوند
اشکال دوم : مخالفت شفاعت با سنت الهيه - نقض غرض - ترجيح بلا مرجع
پاسخ اين اشكال
اشكال سوم : شفاعت مستلزم دگرگونى در علم و اراده خدا كهمحال است مى باشد
قبول شفاعت از خداوند از باب دگرگونى در مراد و معلوم اوست
اشكال چهارم : وعده شفاعت دادن باعث جراءت مردم بر معصيت مى شود
اشكال پنجم : هيچيك از عقل و كتاب و سنت دلالت بر شفاعت نمى كنند
پاسخ از اين اشكال
اشكال ششم : قرآن كريم دلالت صريح برفع عقاب بوسيله شفاعت ندارد
اشكال هفتم : آيات مربوط به شفاعت از متشابهات اند و بايد مسكوت گذاشته شوند
3- شفاعت درباره چه كسانى جريان مى يابد؟
شفاعت وسيله نجات گناهكاران از اصحاب يمين است
اهل شفاعت كسانيند كه خدا دين آنانرا پسنديده باشد
مؤ منى كه عمل صالح انجام ندهد نيز مجرم است
4- شفاعت از چه كسانى صادر ميشود؟
اقسام شفاعت و شفعاء
قسم دوم از شفاعت
5 - شفاعت به چه چيز تعلق مى گيرد؟
6 - شفاعت چه وقت فائده ميبخشد؟
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره شفاعت و شفعاء)
رواياتى كه دلالت دارد بر اينكه (مقام محمود) در آيه شريفه همان شفاعت است
اميد بخش ترين آيه قرآن
معنى رضا در آيه كريمه (ولسوف يعطيك ربك فترضى )
روايتى از امام باقر(ع)درباره شفاعت پيامبرصلى الله عليه و آله و سلم درروز قيامت و روايات ديگرى در ذيل آيه (و لا تنفع الشفاعة )
رواياتى از كتاب خصال شسخ صدوق در خصوص شفاعت كنندگان روز قيامت
كسانى كه شفاعت برايشان سودى ندارد بروايت امام صادق عليه السلام
فرمايشات رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم درذيل آيه (ولا يشفعون الا لمن ارتضى )
روايات ديگرى در خصوص مسئله شفاعت روز جزا
بحث فلسفى در بيان سعادت و شقاوت و رابطهاعمال با آنها و ترتب مجازات بر اعمال
يك بحث اجتماعى درباره حكومت و قانون و بررسى شفاعت از نظر اجتماعى
آيات 49 - 61 بقره
توضيح و بيان آيات مربوط به بنى اسرائيل
بحث روايتى
آيه 62 بقره
ايمان ظاهرى و ايمان واقعى
بحث روايتى
بحث تاريخى (درباره صائبين )
آيات 63 - 74 بقره
برداشتن كوه بمنظور اكراه مردم نبوده
نمى شود به خدا نسبت اميد داد
نكاتى كه باعث بيان داستان گاو بنى اسرائيل با اسلوب مخصوص شده
بى ادبى بنى اسرائيل و آزار حضرت موسى عليه و السلام توسط آنان كه از آياتقرآنى استفاده مى شود
داستان گاو در تورات
داستان گاو بنى اسرائيل و برخورد آنان با پيامبر عصر خود
تشبيه قساوت قلوب به سنگ سخت
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته و درباره داستان گاو بنىاسرائيل )
بحث فلسفى (درباره دو معجزه : زنده كردن مردگان و مسخ )
اشكالى بر گفتار فوق و پاسخ به آن
بحث علمى و اخلاقى (درباره رفتار و اخلاق بنىاسرائيل )
هر تقليدى مذموم نيست
در زندگى اجتماعى ، انسان ناچار از تقليد است
آيات 82 - 75 بقره
بيان
دو عمل جاهلانه يهود كه خداوند از آنها پرده برمى دارد
ريشه مادى عقايد يهود
معناى خطئيه و سرنوشت انسان محاط بدن
بحث روايتى (شامل دو روايت درباره جمعى از يهود و مراد از سيئه )
آيات 83 - 88 بقره
وجه تغيير سياق آيات از غيبت به خطاب
رعايت ترتيب در طبقاتيكه امر به احسان آنها شده است
بحث روايتى (شاملرواياتى در ذيل (وقلوا للناس حسنا))
آيات 89 -93 بقره
بيان آيات ، متضمن محاجّه با يهود
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته )
توطن يهود در مدينه و اطراف آن و انكار و تكذيب آنها پيامبرصلى الله عليه و آله و سلم
مناقشه بعضى از مفسرين در قسم دادن خدا به حقرسول اللّه صلى الله عليه و آله و سلم و رد آن
معناى سوگند و جواب از اشكال سوگند دادن خدا به شخص پيامبرصلى الله عليه و آلهو سلم
سخنى در معناى (حق ) و پاسخ از اشكال سوگند دادن به حق پيامبرصلى الله عليه و آلهو سلم
آيات 94 - 99 بقره
ادامه محاجه با يهود و اثبات دروغگوئى آنان و ترسشان از مرگ
امتحان يهود كه آيا در ادعاى خود كه زندگى قرين به سعادت آخرت را خاص خود مى داندراست مى گويد يا دروغ ؟
يهود نسبت به هر ملت ديگرى نسبت به زندگى دنيا مريض تر است
(بصير) يعنى عالم به ديدنى ها
بهانه يهود براى عدم ايمان به قرآنهج البلاغه ما باجبرئيل دشمنيم
وجه بكار بردن التفات در آيه شريفه
بحث روايتى (شامل روايتى درباره دشمنى يهود باجبرئيل )
كيفيت خواب رسول اللّه صلى الله عليه و آله و سلم
آيات 101 - 100 بقره
بيان آيات
آيات 102 - 103 بقره
اختلاف عجيب مفسرين در تفسير آيه 102
تفسير آيه از نظر ما
كسى كه دنبال سحر و ساحرى برود بهره اى از آخرت ندارد
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيه 102 و پيرامون سحر)
ماجراى شيطان و انگشتر سليمان
داستان ستاره زهره و هاروت و ماروت
ذكر چند روايت و بيان ضعف سستى آنها
كلام در باب جعل حديث
نظر بعضى مردم غرب زده و بعضى از اهل حديث درباره روايات و راه تشخيص صحيحازسقيم
پاسخ به كسانيكه راه تفريط پيش گرفته و به بهانه روايات جعلى مجموعه رواياترا كنار گذاشته اند
بحث فلسفى (درباره تاءثير اراده در افعال خارق العاده ، سحر، كهانت و احضار ارواح )
جواب چهار شبهه كه در ضمن بيان اين مطلب روشن مى شود
كهانت و سحر، معجزه و كراهت و تفاوت آنها از جهت اراده
بحث علمى (در علوم عجايب و غرائب )
علوم خفيّه پنج گانه و ملحقات آنها
آيات 104 و 105 بقره
مراد از (الذين آمنوا) در قرآن و نفاوت آن با (مؤ منين )
استفاده تفاوت مذكور از آيه (و الذين آمنوا، و اتبعتهم )
خطاب به (الذين آمنوا) تشريفى است و با عموميت تكليف منافات ندار
معنى كلمه (راعنا) نزد يهود
مراد از (اهل الكتاب ) در آيه 105
يك بحث روايتى (شامل روايتى از رسول خدا درباره راءس مصاديق (الذين آمنوا) علىعليه السلام )
آيات 106 و 107 بقره
معنى (نسخ ) و مراد از (نسخ آيه )
مفهوم (آيت ) و اقسام آيات الهى
اشاره به دو اعتراض بر مساءله نسخ
استنباط پاسخ آنها از آيه كريمه
پنج نكته پيرامون نسخ
آيات منسوخه نوعا لحنى دارند كه مى فهمانند بزودى نسخ خواهند شد
فراموشاندن (انساء) آيه اى از آيات خدا شاملرسول خدا نمى شود
وجه استثنا در (الا ماشاء اللّه ) بمعنى اثبات فراموشى در مواردى كه خدا بخواهد نيست
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره وقوع نسخ در مواردى از كلام اللّه )
آيات 108 - 115 بقره
بيان
بيان جمله (ولله المشرق و المغرب )
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل جمله (فاينما تولوا فثم وجه اللّه ) )
دو قاعده در موارد قرآنى
آيات 116 و 117 بقره
بيان
دو برهان در رد اعتقاد به پيدايش فرزند از خداى سبحان
دو نكته : 1 - عبادت شامل همه مخلوقات است 2 -فعل خدا تدريجى نيست
معنى (سبحان )
بحث روايتى (شامل روايتى در ذيل جمله (بديع السموات و الارض ))
بحثى علمى و فلسفى (بيان اينكه هر موجودى بديع الوجود است )
آيات 118 و 119 بقره
ممالثت اهل كتاب و كفار در طرز فكر و عقايد
آيات 120 - 123 بقره
بيان
اصول ريشه دار از برهانى عقلى در رد يهود و نصارى ، در يك آيه
بحث روايتى (درباره تلاوت قرآن )
آيه 124 بقره
بيان
ابراهيم عليه و السلام در اواخر عمر به امامت رسيد
خداوند امامت را بعد از امتحانهايى كه از ابراهيم كرد به او بخشيد
امتحان جز با برنامه اى عملى صورت نمى گيرد و كلمات مبين آن است
مراد از (كلمة اللّه ) در قرآن
مراد از (كلمات ) و (اتهمن ) در آيه كريمه
معنى (امامت ) و بيان اينكه امامت ابراهيم عليه و السلام غير نبوت او بوده
هيچ يك از معانى ياد شده با معناى امامت تطبيق نمى كند
حقيقتى كه در تحت عنوان (امامت ) است
در قرآن (امامت ) و (هدايت ) با هم آورده شده اند
تفاوت ميان هدايت امام و ساير هدايتها
صبر و يقين سببى براى موهبت امامت معرفى شده است
باطن دلها و اعمال و حقيقت آن بر امام مكشوف است
امام بايد ذاتا سعيد و پاك و معصوم باشد
مراد از (ظالمين ) در آيه مطلق هركسى است كه ظلمى و معصيتى هر چند كوچك از او صادرشده
هفت نكته كه درباره امام و امامت از آيه كريمه بانضمام آيات ديگر استفاده مى شود
امامت مستلزم اهتداء به حق است نه بالعكس
آنچه از سياق اين آيات بدست مى آيد
بحث روايتى
روايتى درباره مقاماتى كه جناب ابراهيم عليه و السلام به ترتيب بدست آورد
فرق بين (نبى ) و (رسول )
معنى (خليل ) و فرق آن با (صديق )
چند روايت در ذيل آيه شريفه 124
آيات 125 - 129 بقره
بيان
خداوند دعاى حضرت ابراهيم عليه و السلام را مستجاب مى كند
خداوند در استجابت دعايش خرق عادت نمى كند
درخواست و دعاى ابراهيم عليه السلام (اجعلنا مسلمين لك ) و اشكالى كه به ذهن مى رسد
اسلامى ابراهيم و اسماعيل عليه و السلام از خدا خواستند غير اسلام به معناىمتداول آنست
نظرى دقيق تر در مسئله مورد بحث
مراد از (ارنا مناسكنا و تب علينا)
طرح يك سؤ ال در مورد معناى اسلام ، مناسك و توبه درباره حضرت ابراهيم عليه والسلام
اسلامى كه ابراهيم و اسماعيل عليه و السلام براى ذريه شان درخواست نمودند اسلامواقعى بود
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته مربوط به هجرت ابراهيم به مكه وبناى كعبه و دعاى ابراهيم ...)
قسمتى از حكايت ابراهيم و اسماعيل عليهم السلام بروايت ابن عباس
داستان حضرت ابراهيم عليه و السلام از زبان امام صادق عليه و السلام
بررسى اخبارى كه به امور خارق العاده درباره كعبه و حجرالاسود و سنگ مقام اشارهدارند
نمونه هايى از كلام خداوند كه دلالت دارد آنچه موجود است از ناحيه اونازل شده است
استدلال آنها كه به كلى منكر اين دسته روايات شده اند
پاسخ به منكرين و معترضين و بيان اينكه اينها دچاراشكال بزرگترى شده اند
رد يا اثبات حقايق معنوى در شاءن علوم طبيعى و اجتماعى نيست
معارف دينى به طور مستقيم هيچ ربطى به طبيعيات و اجتماعيات ندارند
اينگونه بيانات الهى و ظواهر دينى پرده هائى است كه بر روى اسرارى انداخته شده
امت محمّد صلى الله عليه و آله و سلم چه كسانى هستند؟
معناى كلمه (امت ) از نظر عموميت و وسعت تابع مورداستعمال ، يا اراده گوينده است
بحث علمى
سرگذشت ابراهيم عليه و السلام يك دوره كامل از سير عبوديت را در بردارد
درباره حج و اشاره به اسرار و حكمت آن
عباداتى كه توسط انبياء تشريع شده تمثالهائى از سير عبودى آنان است
آيات 130 - 134 بقره
روگرداندن از كيش حضرت ابراهيم عليه و السلام از حماقت و سفاهت نفس است
مقام اصطفاء و برگزيدگى همان مقام اسلام و تسليم است
نكته و وجه دو (التفات ) در دو آيه كريمه
معناى اسلام و مراتب و درجات چهارگانه اسلام و ايمان
مرتبه اول اسلام : اذعان و باور قلبى بخصوص اجمالى شهادتين
مرتبه دوم : اعتقاد تفصيلى به حقايق دينى و بدنبال آن انجامعمل صالح
مرتبه سوم : رام كردن نفس سركش و تسليم وجود انسان در برابر خدا
مرتبه چهارم از اسلام : مرحله عبوديت و بندگى
معناى عمل صالح و آثار آن
معناى صلاح نفس و صلاح ذات و مراد از (صالحين ) در قرآن
اثرى كه مخصوص صالحان است
صلاح ذاتى داراى مراتبى است و رسول اللّه صلى الله عليه و آله و سلمآل او داراى بالاترين مراتب آنند
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته )
چند روايت در بيان اسلام و ايمان
روايتى از بحارالانوار و سخن درباره نكاتى كه از آيات و روايات راجع به مراتبايمان و اسلام بدست مى آيد
آيات 135 - 141 بقره
دين حق يكى و آن هم اسلام بوده
علت دسته بندى هاى دينى و پيدايش انحرافات مذهبى
وجه اختلاف تعابير در آيه شريفه
مراد از (اسباط)
سه چيز كه مى تواند علت بگومگوهاى بين دو نفر باشد و تطبيق آن بر مسئله مورد بحث
رد يهود و نصارى از سه جهت
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته )
آيات 142 - 151 بقره
بيان
تغيير قبله از بزرگترين حوادث و از اهم احكام تشريعى بود
فائده و اثر تغيير قبله و اعتراض يهود و مشركين ، و پاسخ آنها
در جمله (لله المشرق و المغرب ) چرا شمال و جنوب ذكر نشده است ؟
(امت وسط) يعنى چه ؟
مراد از (شهداء على الناس )
(شهادت ) در آيه ، از حقائق قرآنى است و در موارد متعددى از قرآن ذكر شده
معناى صحيح (شهادت ) در آيات قرآنى ،تحمل (ديدن ) حقائق اعمال مردم است
معناى صحيح (وسط) بودن امت واسطه بودن امت بينرسول و مردم است
غرض خداوند از تغيير قبله
در برابر سرزنش تفاخر يهود، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم منتظر رسيدن حكمتغيير قبله بود
تغيير قبله از بيت المقدس به كعبه (شطر المسجدالحرام )
كتاب اهل كتاب مشتمل بر اين حكم تحويل قبله بوده است
وجه التفات از حضور به عيبت در آيه شريفه
سه فائده براى حكم قبله
توضيح اينكه (و لاتمّ نعمتى عليكم ) در آيهتحويل قبله بشارتى است بر فتح مكه
رد گفتار فوق الذكر و اينكه آيه اشاره اى بر فتح مكه ندارد
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره تغيير قبله و معنى شهدا و...)
بحث علمى (درباره يافتن جهت قبله و تاريخچه آن )
بحث اجتماعى (پيرامون فوايد تشريع قبله از نظر فردى و اجتماعى )
روح و مغز عبادت ، عبوديت درونى است و افعال عبادى قالبهاى تحقق خارجى آن عبوديت است
آيه 152 بقره
بيان
معنى و موارد استعمال (ذكر)
(ذكر) داراى مراتبى است
بحث روايتى (درباره ، فضيلت ذكر و مراد از آن )
آيات 153 - 157 بقره
بيان
اخبار و اشاره آيات شريفه به مصائب و بلايائى كه در نتيجه جهاد وقتال پيش مى آيند
مقصود از بلا در آيات مورد بحث
دعوت مسلمانان بر استعانت از صبر و صلاة بر هنگام بلا
صبر و نماز و تاءكيد فراوان خداوند در قرآن بر تمسك بر آندو
نظر جمعى مفسرين درباره زنده بودن شهدا
چند اشكال بر اين نظر
جوامع و افراد طبيعى مسلك چنين اوهام و خرافاتى را درست كرده اند
مراد از حيات بعد از شهادت ، حيات حقيقى (در عالم برزخ ) است
خطاب به مؤ منين به جهت رفع اضطراب از دلهاى آنان است
سخن بسيار عجيب بعضى مردم درباره آيه شريفه و رد آن
چند آيه قرآنى كه دلالت بر (برزخ ) دارند
نمونه هاى ديگرى از آيات قرآنى كه دلالت بر برزخ دارند
بحثى پيرامون تجرد نفس
آياتى كه بر دوئيت و مغايرت بين نفس و بدن و تجرد نفس دلالت مى كنند.
آياتى كه از آنها كيفيت ارتباط روح با ماده (جسم ) بدست مى آيد
استعانت از صبر و نماز و داشتن ايمان به حيات پس از مرگ ، پيروزى مى آورند
صابران چه كسانى هستند؟
صبر در برابر مصيبت ها نتيجه ايمان به مالكيت مطلق خداوند بر تمام هستى است
ملك ظاهرى و ملك حقيقى و اثر توجه انسان به حقيقت ملك خداوند
بحثى در اخلاق
تكرار اعمال نيك كه تنها راه تهذيب اخلاقى است از دو طريق عملى مى باشد
طريقه اول توجه به فوائد دنيوى فضائل و تحسين افكار عمومى است
طريقه دوم طريقه انبياء است و آن توجه به فوائد اخروىفضائل است
تاءثير اعتقاد به قضا و قدر در اخلاق
نه اختيار كامل و نه لغو كامل اختيار
هم قضاء خدا دخيل است و هم اختيار انسان
طريقه سوم مخصوص قرآن است و آن محو زمينه هاىرذائل اخلاقى است
سخنان بى اساس يكى از مستشرقين و نقد آن
فرق ميان اين سه طريقه و مسلك
نسبت بين (صلوات ) و (رحمت )
صلاة ، رحمت و اهتداء معانى جداگانه دارند هر چند كه سه مصاديق رحمت اند
بحث روايتى (درباره برزخ و زندگى روح بعد از مرگ )
رواياتى از امام صادق عليه و السلام درباره ارواح مؤ منين و عالم برزخ آنان
داستانى در تاءييد ادله گذشته بر وجود عالم برزخ و حيات روح بعد از مرگ
بحث فلسفى (درباره اينكه نفس (روح ) آدمى مجرد از ماده است )
ادله و براهين منكرين تجرد روح
رد ادله ماديين منكر تجرد روح
در پاسخ ماديين كه وحدت را وحدت اجتماعى دانسته اند
آنچه كه علماى روانكاو و عصر جديد در نفى تجرد روح نفس كرده اند
گفته جمعى از معتقدين به مبداء و معاد پيرامون انكار تجرد روح و رد آن
بحث اخلاقى
تعريف علم اخلاق و بيان اينكه سه نيروى عمومى : شهويه ، غضبيه ، و نطقيه فكريهمنشاء اخلاق آدمى است
اصول اخلاق فاضله : عفت ، شجاعت ، حكمت و عدالت
تلقين علمى و تكرار عملى ، راه رهايى از رذائل و كسبفضائل است
ويژگى هاى مسلك اخلاقى قرآن
مسلك كسانى كه به ارزشهاى ثابت اخلاقى معتقد نيستند (ماديون )
چند مقدمه براى رد اين نظريه
يك بحث روايتى ديگر مربوط به متفرقاتى از آنچه گذشت
چطور ممكن است شرع با عقل مخالف باشد؟
آيه 158 بقره
توضيح كلمات : صفا، مروه و شعائر
معانى كلمات : حج ، عمره و طواف
آيه در مقام تشريع و بيان وجود سعى است نه استجاب آن
شاكر بودن خداى تعالى وصفى حقيقى است نه مجازى
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره صفا و مروه و سعى بين آن دو)
آيات 159 - 162 بقره
بيان
اختلافهايى دينى و انحرافها، معلول انحراف علما و كتمان آنها آيات الهى را بوده است
وجه جمع بين دو گفته خداوند كه از يك سو مى فرمايد دين خدا فطرى بشر است و ازسوى ديگر هم فرموده بيشتر مردم نمى دانند!
علت تكرار لعنت در آيه شريفه و فرق ميان لعنت خدا و لعنت ديگران
مقصود از كفار چه كسانى هستند؟
وجه چند التفاتى كه در آيات شريفه به كار رفته اند
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته )
آيات 163 - 167 بقره
بيان
معنى (واحد) در (اله واحد)
بيان فرق اجمالى بين دو كلمه (احد) و (واحد)
اقسام وحدت و نكته اى كه در جمله (الهكم اله واحد) هست
(الا) در (لا اله الّا هو) براى استثنا نيست
سه برهان ، كه آيه شريفه براى اثبات وجود خدا و توحيد اقامه كرده است
برهانى ديگر بر رحمن و رحيم بودن خدا
علل پيدايش شب و روز
اختيار انسان او را سبب تام و مستقل از اراده خداوند نمى كند
گفتارى در اينكه مصنوعات انسانها هم مصنوع خداست
پندار باطل ماديون درباره علت و ريشه خداشناسى و اعتقاد به ماوراى طبيعت
تناقض گويى هاى عجيب اين آقايان
قرآن كريم قانون عليت عمومى را پذيرفته وافعال و پديده ها را هم به علل طبيعى و هم به خدا نسبت مى دهد
شايد عدم دسترسى اين آقايان به منابع صحيح معارف اسلامى علت اشتباه آنان بوده
اهميت آب و چگونگى پيدايش باران و بارش آن
تشريح جريان باد و فوائد و آثار آن
سخن در آيت بودن ابرها
اطاعت از غير خدا شرك است
استعمال محبت در خداى تعالى استعمال حقيقى است
ملاك مدح ذم (محبت ) اطاعت از محبوب است
حب كسى كه حبش حب خداست ، تقرب به خداوند است
اى كاش مشركين در همين دنيا روز عذاب خود را مى ديدند
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته )
بحث فلسفى (درباره حب و دوستى و محبت خدا)
حب تعلقى است خاص بين انسان و كمال او
محبت داراى مراتب مختلفى است و فقط به امور مادى تعلق نمى گيرد
خداى سبحان از هر جهت اهليت محبوب شدن را دارد
خداوند خلق خود را دوست مى دارد
شعور و علم لازمه حب نيست
بحث فلسفى ديگر (درباره خلود و جاودانگى عذاب قيامت )
اشكالهايى كه به خلود در عذاب شده است و پاسخ آنها
جواب از اشكال اول
جواب از اشكال دوم
جواب از اشكال سوم
جواب به اشكال چهارم
بحث قرآنى در تكميل بحث سابق (بيان اين كه عذاب خدا نيز از رحمت اوست )
آيات 168 - 171 بقره
بيان
حكم اباحه آنچه مشركين و برخى از مؤ منين بر خود ممنوع كرده بودند
ارتباط اباحه عمونى تصرفات و پيروى از خطوات شيطان
چند نكته كه آيه شريفه : (كلوا ممّا فى الارض ...) افاده مى كند
رد بر كسانى كه از پدران خود تقليد مى كردند
ارائه مثلى بجا و شايسته در بيان حال كفار
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره (خطوات شيطان ) )
بحث اخلاقى و اجتماعى (درباره رابطه عقايد و علوم باعمل و مسئله خرافه گرايى )
علت گرايش به خرافات
اساس تمدن مادى امروز بر خرافه پرستى
راهى كه قرآن در اين مورد پيموده است
پيروى از دين تقليد نيست
بطلان و كذب تقسيمى كه ماديها درباره سير عقايد و آراء بشرى گفته اند
آيات 172 - 176 بقره
بيان
دلالت آيه شريفه بر تجسم اعمال
بحث روايتى (رواياتى در ذيل آيات گذشته )
آيه كريمه 177 بقره
بيان
توضيح مفردات آيه
ذكر مصداق در كنار مفهوم ، داءب قرآن در تمام بياناتش مى باشد
درباره ايمان كامل و پاره اى از اعمال و اخلاق ابرار (مؤ منين حقيقى )
وفاى به عهد، صبر و صدق ، سه صفت مؤ منين
استخراج صفات مؤ منين و مآل كارشان از چند مورد آيات قرآنى
بحث روايتى (ذيل آيه كريمه و بيان اهميت آنچه در آن آمده )
آيات 178 - 179 بقره
بيان
وجه تسميه (قصاص ) و بيان حكم عفو انتقال از قصاص به ديه
معناى (قصاص ) و آثار آن و بيان لطائف جمله (و لكم فى القصاص حيوة )
بحث روايتى (شاملچند روايت درباره قصاص و عفو و ديه )
بحث علمى (درباره حكم قصاص )
اعتراضات و اشكالاتى كه در عصر حاضر به حكم قصاص مخصوصا به قصاص بهاعدام مى شود
پاسخ به همه اين اشكالات و بيان فلسفه تشريع در يك آيه قرآنى
آيات 180 - 182 بقره
بيان آيات مربوط به حكم وصيت درباره ما ترك
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته و احكام وصيت )
نام كتاب : تفسير الميزان جلد 2
نام نويسنده : علامه طباطبايي رحمه الله عليه
آيات 185- 183 بقره
سوره بقره ، آيات 185 - 183
ويژگيهاى بيانى آيات تشريع روزه
بيان آيات
كلماتى در آيه وجوب روزه كه مفاد آن تسهيل امر روزه براى مؤ منين است
مقايسه اى بين سياق آيات روزه با آيات قصاص و وصيت
ويژگيهاى تعبير به (يا ايها الذين آمنوا)
معناى لغوى (صيام ) و (صوم ) و منظور از (الذين من قبلكم ) در آيه شريفه
روزه در اديان و اقوام ديگر، در بيان فلسفه و حكمت عمده روزه در اسلام
هدف از تشريح روزه در اسلام
بيام فايده روزه و اينكه نفع آن عايد خود انسان مى شود
گفتار بعضى از مفسرين عامه در باره (اياما معدودات ) و رد آن
استحباب روزه در روز عاشورا از بدعت هاى ابداعى بنى اميه است
روزه بر مريض و مسافر واجب نيست
روزه بر مسافر و مريض حرام است ، نه مباح
دو اشكال كه بر قول اين گروه وارد است
بيان عدم وقوع نسخ در آيات روزه و رد قائلين به وقوع نسخ در اين آيات
چكيده سخن در رد كسانى كه قائل به وقوع نسخ در آيات روزه شده اند
معناى كلمه (تطوع ) و موارد استعمال آن
مراد از جمله (وان تصوموا خير لكم )
اشكالاتى كه به قول اين گروه از مفسرين كه ان تصوموا خير و لكم را بمعنى استحبابروزه بر مريض و مسافر دانسته اند وارد است .
فرق بين (انزل ) و (تنزيل ) و اشاره به وجه تسميه
مراد از نزول قرآن در ماه رمضان و نقد و بررسىاقوال مختلف درباره تدريجى يا دفعى بودننزول آن (18)
رد گفتار كسانى كه آيه را حمل كرده اند برنزول جزئى از قرآن در ماه رمضان
آنچه در اين باره از تدبر در آيات كتاب استفاده ميشود
آيات ديگرى از قرآن كه دلالت مى كند قرآن ابتدا دفعى و سپس تدريجىنازل شده است
چكيده سخن در آنچه كه حاصل تدبر در آيات قرآنى است
گفتار بعضى از اهل بحث در توجيه نزول قرآن در ماه رمضان
توضيح بى پايگى و واهى بودن آن گفتار
آياتى از قرآن كريم كه دلالت مى كند پيامبر (ص )قبل از بعثت و نزول قرآن هم نبى بوده و هم نماز مى خوانده است
استدلال به آياتى از سوره هاى محر و مدثر بر رد گفتار مفسر مذبور
رد بخش هاى ديگرى از گفتار اين مفسر
ورد استعمال كلمه (ناس )
بحث روايتى
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات روزه ونزول قرآن )
(دو روايت در كيفيت روزه گرفتن پيامبر اسلام (ص ))
مراد از حديث قدسى : روزه فقط براى من است و من جزاى آن هستم (يا جزاى آنرا ميدهم )
رواياتى از امام صادق (ع ) در ذيل آيه (اكتب عليكم الصيام )
چند روايت در باره معناى (قرآن )، (فرقان ) و (كتاب )
رواياتى در زير آيه (فمن شهد منكم الشهر فلصمه ) و حكم روزه ماه رمضان براىمسافرو مريض
دو روايت از امام صادق (ع ) در باره تكبير عيد فطر و حكم شرعى آن
رواياتى در باره نزول قرآن در ماه رمضان و شب قدر
گفتار ابن عباس درباره ماه رمضان وليله مباركه و بررسى گفتار او
آيه 186 بقره
بيان آيايه
نكات و دقايقى كه در آيه شريفه بكار رفته است
نكات و دقايقى كه در آيه شريفه بكار رفته است و فرق بين دعا و سؤال و سخن در معناى عبوديت
نزديك بودن خداى سبحان به بندگان ، مقتضاى مالكيت مطلقه الهى و عبوديت عباد است
شرط استجابت دعا و اشاره به تقسيم دعا به غريزى (فطرى ) و زبانى
دو گونه دعا كه به هدف اجابت نمى رسد
آيات ديگرى از قرآن در باب دعاى و مضمون يگانه اى كه همگى آنها بر آن دلالت دارد
آنچه از آيات مربوطه استفاده مى شود اينست كه مطلق عبادات دعا هستند (47)
بحث روايتى
بحث روايتى (شامل رواياتى در فضيلت ، شرائط و آداب دعا)
اخلاص در دعا به معناى ابطال اسباب عادى نيست .
اشاره به دو نظام در زندگى انسان : نظام فطرى و نظام تخيلى
فرمايشات پيامبر (ص ) و اميرالمؤ منين عليه السلام در باره دعا
معناى اينكه فرموده اند: (عطيه به اندازه نيت است )
(فلسفه دست بلند كردن در حال دعا كه سيره پيامبر اسلام بوده است )
سفارشات رسول خدا به ابوذر و توضيح برخى از جملات آن
اشاره به رابطه دعا با اسباب عادى در فرمايش پيامبر (ص )
اعتقاد به جريان امور عالم تنها از مسير اسباب خود سلب اختيار از خداوند نمى كند
فرمايش امام (ع ) كه دعا هم از قدر است و رواياتى در باره رد قضاى الهى به سبب دعا
فرمايشات امام صادق (ع ) در شرايط استجابت دعا
سر اينكه فرمود (اگر خدا را به حق معرفت ميشناختند كوهها در برابر دعاى شمامتلاشى ميشدند
آيه 187 بقره
سوره بقره ، آيه 187
ترجمه آيه
رعايت ادب در قرآن و استعاره اى لطيف در باره زوجين
ناسخ بودن آيه شريفه حكم قبلى را مبنى بر حرمتعمل زناشوئى در شبهاى ماه رمضان (65)
رد توجيح فوق و پاسخ به توجيهاتى كه براى آيه شريفه كرده است
طرح يك اشكال در ارتباط با مسئله نسخ در آيه و پاسخ به آن )
نتيجه گرى مطالب و بيان معناى آيه شريفه
معناى (فجر) و بيان ابتداء فرمان روزه در ضمن يك استعاره زيبا
تجديد زمانى زمانى انتهاى روزه و فرق بين تمام وكمال و علت اينكه و علت اينكه در مورد روزه (اتموا) به كار رفته است پ
معناى اعتكاف و اشاره آيه شريفه به يكى از شروط آن
بحث روايتى
بحث روايتى (در زيل آيه كريمه احل لكم ليله الصيام الرفث الى نسائكم ...) و شاءننزول آن )
دو روايت در شاءن نزول(احل لكم لليته الصيام ...) به نقل از تفسير (الدارالمنثور) سيوطى
آيه 188 بقره
سوره بقره ، آيه 188
ترجمه آيه
بيان آيه
امضاى مالكيت خصوصى انسان در قرآن و محترم شمردن آن
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيه شريفه )
بحثى علمى و اجتماعى
بحث علمى و اجتماعى (پيرامون مالكيت فردى )
آيه 189 بقره
سوره بقره ، آيه 189
ترجمه آيه
بيان آيه
معناى هلال و وجه تسميه آن
در (يسئلونك عن لا هله ) چه چيزى مورد سئوال واقع شده است ؟!
ماههاى قمرى و نقش مهم آنها در تنظيم امور زندگى انسانها
بحث روايتى
پيرامون آيه شريفه (يسئلونك عن الاهلة ...) و شاءننزول آن
روايتى از تفسير الدر المنثور در شاءن نزول آيه و نقد و بررسى آن
سوره بقره ، آيات 190195
آيات 195 - 190 بقره
بيان آيات
سياق آيات در ارتباط با فرمان جهاد و قتال با مشركين مكه است
اشاره به جنبه دفاعى قتال در اسلام
معناى (فتنه ) در قرآن
لزوم دعوت قبل از قتال (90)
نسخ نشدن آيه شريفه (قاتلوهم حتى لاتكون ) با آيه 29 توبه
تجاوز ابتدائى مذموم و ممنوع ، و تجاوز در برابر تجاوز، پسنديده و مشروع مى باشد
معناى احسان در برابر ظالم
معرفى جهادى كه قرآن بدان فرمان داده
گفتارى پيرامون جهادى كه در قرآن بدان فرمان داده شده است
دسته هاى مختلف آيات قرآنى راجع به جهاد وقتال و مراتب و مراحل آن
اسلام و دين توحيد فطرى است و مجاهده در راه دفاع از اين دين نيز فطرى است
حكم قرآن درباره قتال با شرك هاى در لفافه و نمونه هايى چند از آيات قرآنىدرباره آن
پاسخ بگفته غلط: اسلام دين شمشير و اجبار است و مخالف روش انبياى سلف مى باشد!
پاسخ به اشكال مسلمان شدن برخى از روى ترس وتحميل قانون به اقليت ها
مسئله قبال و سيره انبياء الهى در ارتباط با آن
بحث اجتماعى
بحث اجتماعى (در بيان اينكه هر قتال و مبارزه اى جنبه دفاعى دارد)
انسان و جايگاه او از نظر دفاعى در بين حيوانات
بحث روايتى (در ذيل آيات قتال
بحث روايتى
در ذيل آيات قتال
رواياتى در ذيل آيه (وقاتلوهم حتى لا تكون فتنه )
رواياتى در ذيل آيه (الشهر الحرام بالشهر الحرام ) و مسئلهقتال در ماههاى حرام
رواياتى در ذيل آيه (و لا تلقوا بايديكم الى التهلكه )
آيات 203 - 196 بقره (مربوط به حج )
بيان آيات
فرق بين تمام و كمال و مراد از امر به اتمام حج
معناى حج و بيان اقسام آن در اسلام
معناى كلمه هدى و فرق آن با هديه
تفاوت اعمال و مناسك حج براى اهل مكه و غير آنها از مردم
وجه تشديد بليغ امر به تقوى در آيه شريفه (واتقوالله ...)
آيه اى كه دلالت مى كند بر اينكه دادوستد در حجحلال است .
وقوف و كوچ از عرفات يكى ديگر از مناسك حج خانه خدا
دعوت به ذكر و ياد خدا و مبالغه در آن در خلال مناسك حج
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات حج و شاءن نزول و بيان آنها)
بحث روايتى ديگر
بحث روايتى ديگر (در باره حج تمتع و نقد و بررسى ترحيم آن بعد ازرسول الله (ص )
رواياتى چند از طريق اهل سنت در باره حج تمتع
رواياتى دال بر تشريح حج ثمتع در زمان پيامبر و نهى خليفه دوم آن بر اساس اجتهادشخصى
گفتار صريح عمر در اينكه آنچه رسولخدا انجام مى داده او از آن نهى مى كند
حكم خليفه دوم بر تصريح خود او بر خلاف قرآن است
بررسى كلى پيرامون نهى از متعه در حج
دلائلى كه در روايات براى تحريم حج تمتع (پس از پيامبر (ص ) )اقامه شده و نقدو رد آنها
تمتع در حج موافق با كتاب خداست نه نهى از آن
نهى عمر صراحتا اجتهاد در مقابل نص است
رد استدلال برخى كه گفته اند حكم تمتع در حج باعثتعطيل بازارهاى مكه است
رد استدلال برخى كه تشريع حج تمتع را بر مبناىقول عثمان بر اساس ترس از رسولخدا دانسته اند
حج تمتع مختص اصحاب پيامبر نيست
امتثال دستورات رسول الله (ص ) واجب است ، احكام خدا نسخ ناشدنى است و والى حق ندارداحكام خدا و رسول (ص ) را تغيير دهد
اطاعتى كه آيه (اطيعوالله و اطيعواالرسول و اولى الامر منكم ) براى ولى امر قرار مىدهد اطاعت در غير احكام است
ولى امر نمى تواند به منظور صلاح كار خود احكام خدا را زير و رو كند ولى آنچه مىكند به صلاح حال امت مى كند
تطبيق آنچه در باره حدود اختيارات ولى امر گفته شده با مسئله تمتع و آنچه از خليفه دومصادر شد
آيات 207 - 204 بقره
بيان آيات
تقسيم مردم از نظر صفات و ذكر احوال و خصائص منافق
فساد تكوينى و فساد تشريعى و آنچه در آيه (و الله لا يحب الفساد) مورد نظر است
معناى عزت در آيه (اءخذته الغرة بالاثم ) و اينكه عزت حقيقى مراد نيست
بحث در معناى باء در (بالاثم ) و متعلق آن در آيه (اءخذته الغرة بالاثم )
دسته اى ديگر از مردم (در مقابلمنافق )
بحث روايتى
دسته اى ديگر از مردم (در مقابل منافق )
روايات زيادى نقل شده كه آيه (و من الناس من يشرى نفسه ...) در شاءن امير المؤ منينعليه السلام در شب فراش نازل شده است
آيات 210 - 208 بقره
بيا ن آيات
هفت آيه كامل كه راه نگهدارى وحدت دينى در جامعه انسانى را بيان مى كند
معناى (سلم ) كه بدان امر شده و مراد از (گام هاى شيطان )كه از آن زنهار داده شدهاست
خداوند متصف به صفات اجسام نيست و ظواهر برخى آيات بايد به وسيله آيات محكمهقرآنى معنا بشود
توجيهى لطيف تر و دقيق تر از ظواهرى كه افعال حدوثى را به خداوند نسبت مى دهد
بحث روايتى
بحث روايتى (پيرامون مراد از آيات ياد شده )
بحث روايتى ديگر
تفسير آيه : (هل تنظرون ...)و آيات مشابه آن در روايات ائمهاهل بيت (ع ) بر سه وجه
(بحث پيرامون رجعت )
مساءله رجعت ورد بر منكرين آن
روايات ائمه اهل بيت عليهم السلام نسبت بهاصل رجعت متواتر است
بيان اينكه بين نشاءه دنيا و نشاءه قيامت مزاحمتى نيست همانگونه كه بين عالم برزخ وعالم دنيا هم مزاحمتى وجود ندارد
روز ظهور مهدى (ع ) و روز رجعت و روز قيامت مراتب مختلف يك حقيقت هستند
آيات 212 - 211 بقره
بيان آيات
عبرت گرفتن از سرگذشت و سرنوشت بنىاسرائيل و اشاره به علت انحراف كفار
سرچشمه تمامى انحرافات زينت يافتن زندگى دنيا در نظر مردم است
آيه 213 بقره
ترجمه آيه
بيان آيه
بيان آيه شريفه و اشاره به علت تشريح دين
آغاز خلقت انسان
آغاز خلقت انسان
فرضيه هاى علماى طبيعى امروز در باره تكامل بشر هيچدليل علمى و يقينى ندارد
انسان از روحى و بدنى تركيب شده
انسان مركب از روح و بدن است
شعور حقيقى انسان و ارتباطش با اشيا
شعور حقيقى انسان و ارتباطش با اشيا
دانش هاى عملى انسان
دانش هاى علمى انسان
گوناگونى علوم و ادراكات انسان
هدايت خداوند كه مربوط به تمامى موجودات مى شود ، و هدايت او كه مختص انسان است
انسان هر چيزى را جهت انتفاع استخدام مى كند
به كار گرفتن هر چيزى توسط انسان ، به منظور انتفاع از آنها انسان هر چيزى را...
مدنى بودن انسان انسان بمقتضاى طبيعتش مدنى است
پديد آمدن اختلاف ميان افراد انسان
پديد آمدن اختلاف ميان افراد انسان و لزوم تشريع قوانين در جوامع بشرى
راه هاى اعمال قانون در جامعه
بيان يك مثل براى درك بهتر مطالب فوق
تنها راه صحيح رفع اختلاف ، راه دين است
تنها راه صحيح رفع اختلاف راه دين است
اعتقاد به معاد و نقش آن در زندگى انسان
ستايش فراوان علم و علما در قرآن كريم خود سخن كسانى كه اساس دين را برجهل تقليد مى دانند باطل مى كند
اختلاف در خود دين
اختلاف در خود دين
انسان بعد از دنيا
انسان بعد از دنيا
(كان الناس امة واحدة ...) معناى كلمه (امت )، ريشه و موارداستعمال آن
بيان مراد از امت واحده بودن انسان و اشاره به پيدايش دو اختلاف در ميان آنها
بررسى مسئله اختلاف از قديم ترين عهد زندگى بشر
تفسيرهاى ديگرى بر (كان الناس امة واحدة ) و نقد ورد آنها
تفسير بعضى كه مفاد آيه را مدنى بالطبع بودن انسان در همه ادوار تاريخ پنداشته اند
سه وجه در رد گفتار مفسرين فوق الذكر
تفسير آيه (فبعث الله النبيين و مندرين ) و وجه اينكه تعبير به بعث و بنى شده نهارسال و رسول
نخستين كتاب آسمانى كتاب نوح عليه السلام بوده است
اختلاف در دين به وسيله علما و از طغيان و بغى پديد آمده است
سه طائفه كه خداوند آنان را معذور مى داند
فطرى بودن دين با غفلت و اشتباه منافاتى ندارد
نكاتى كه از آيه شريفه (كان الناس امة واحدة )استفاده مى شود
عنايت خداى تعالى به رفع اختلافات انسانها و هدايت بشر بسوىكمال از راه بعث انبيا (ع )
تقرير دليل و برهان براى نبوت عامه
به حكم عقل و تجربه راه رفع اختلافات انسانها منحصر در تفهيم الهى از راه وحى ونبوت است
بيان اينكه تجربه و بحث كرده وقتى خلقت و تكوين اقتصاى اثرى را داشت ديگراقتصاى خلافت آنرا ندارد
(نكته ششم ) دين اسلام كه خاتم اديان است براى آخرين مرحلهكمال انسان تشريع شده است
شبهه شريعت اسلام قابل انطباق با همه اعصار نيست و پاسخ بدان
گفتار در عصمت انبيا عليه السلام
نكته هفتم عصمت انبيا على نبينا و آله و عليهم السلام گفتار
عصمت انبيا (ع ) از خطا در تلقى و در تبليغ وحى
عصمت انبيا (ع ) از معصيت . و ذكر آياتى كه بطور مطلق بر عصمت انبيا (ع ) دلالت دارند
آياتى كه بطور مطلق بر عصمت دلالت مى كنند
استدلال از طريق عقلى بر عصمت انبياء
استدلال به آيه (و ما ارسلنا من رسول الا ليطاع باذن الله ) بر عصمت انبياء
اشكال به آيات استدلال شده بر عصمت انبياء و پاسخ به آن
سبب و منشاء عصمت انبيا (ع ) نيرو و ملكه نفسانى آنها است نهعامل و سبب خارج از وجود ايشان
گفتارى در نبوت
گفتارى در نبوت
معناى (رسول ) و (نبى ) و فرق آن دو
انبيائى كه در قرآن از آنان ياد شده است
تعداد انبيا و انبياى اولوالعزم
بحث روايتى
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيه (كان الناس ...)و پيرامون نبوت ومسائل آن )
روايتى از امام صادق (ع ) در اثبات نبوت و وجود انبياء الهى
روايتى مشهور در باره عدد انبياء و رسل و كتب مرسله
رواياتى درباره انبياى الواالعزم (ع )
معناى اولواالعزم و اقوال متعدد درباره انبياى اولوالعزم
روايتى از امام صادق (ع ) دالّ براينكه شريعت محمدى (ص )كامل ترين شرايع است
بحث فلسفى
(درباره نبوت عامّه از جهت اثر آن در كمال يابى انسان )
عقل عملى و احساسات فطرى انسان بدون دعوت انبياء (ع ) كفايت نمى كند
بحث اجتماعى
(درباره نبوت و پاسخ به شبهات و اشكالات )
رابطه هدايت الهيّه و دعوت نبويه به هدايت تكوينيه
آثار تكوينى هدايت دينى در اصلاح جوامع بشرى و تاءثيرمتقابل عمل و نفس در يكديگر
اشاره به اقسام اجتماعات بشرى و اينكه تنها مى توان از تربيت دينى اميد خير و سعادتداشت
رابطه دعوت انبياء (ع ) با فطرت انسانها
بطلان گفتار كسى كه در صدد توجيه طبيعىمسائل نبوت برآمده است
پاسخ به اين شبهه كه مسئله نبوت امرى خارق العاده و از فطرت همگانى بيگانه است
توضيحى درباره عصمت انبياء (ع ) در پاسخ به شبهه
خطا و غلط در تكوين راه ندارد و ارتباط اين مسئله با عصمت انبياء
شعور باطنى انبياء (ع ) يعنى وحى مانند شعور فطرى همگانى تغيير و تاءثيرپذيرنيست
نتايجى كه در اين مبحث به دست آمده
سوره بقره ، آيه 214 (درباره ثبات و تسليم در برابر سختى ها و فتنه ها كه امت هابدان مبتلا مى گردند)
ترجمه آيه
بيان آيه
بهشت رضوان و قرب رب العالمين در گرو تحمل سختى ها است و سنت الهى در ميان اممگذشته در بين امت اسلام تكرار خواهد شد (تكرار تاريخ )
معناى باساء و ضراء و اشاره به سنت جاريه الهى درباره همه انسانها
سوره بقره آيه 215 (درباره انفاق )
ترجمه آيه
بيان آيه
توضيح نكته اى كه در عدم انطباق جواب به سؤال در آيه نهفته است
رد وجوه نادرست كه در مورد عدم تطابق سؤ ال و جواب در آيه گفته شده است
مواردى از آيات قرآنى كه در آنها يكى از فنون بلاغت كهانتقال از مطلبى به مطلب ديگر است به كار رفته است
بحث روايتى
(در ذيل آيه شريفه مذكوره و شاءن نزول آن )
سوره بقره ، آيات 218 - 216
بيان آيات
چرا جنگيدن و قتال بر مؤ منين كره و گران بوده ؟
وجه تكرار كلمه عسى در آيه شريفه (و عسى ان تكرهوا)
سؤ ال درباره جنگ در ماه حرام و پاسخ آن
گفتارى پيرامون حبط
معنا و آثار حبط اعمال و بيان اينكه مراد از حبطابطال مطلق اعمال (عبادى و معيشتى است )
بى اساس بودن نظام در اين كه آيا اعمال شخص مرتد تا حين مرگ باقى است يا بهمحض ارتداد حبط مى شود
بررسى مسئله تاءثير اعمال نيك و بد در يكديگر (احباط و تكفير)
مسئله اصلى در مبحث احباط و تكفير، زمان و مكان استحقاق جزائىاعمال است
گفتارى پيرامون احكام اعمال از حيث جزا
اشاره به اعمال نيك و بدى كه به انحاء مختلف در يكديگر اثر مى گذارد
نظامى كه از لحاظ پاداش و كيفر اعمال بر اعمال حاكم است مغاير نظام طبيعىاعمال است
اختلاف بين اين دو نظام نه تنها مخالف مبانى عقلى نيست بلكه مبتنى بر احكام كليهعقلائيه است
طريقه سخن گفتن قرآن با مردم در خصوصيات احكام جزا
نمونه هايى از موارد جزايى كه عقل عملى اجتماعى هم به آنها حكم مى كند
بيان عدم اختلاف و تعارض بين دو دسته آيات مربوط به جزاىاعمال
مردم از نفى علم از مجرمين در دنيا و آخرت
گفتارى از امام غزالى پيرامون نقلاعمال (از شخصى ديگر)
اشكال بر كلام غزالى
محفوظ بودن اعمال و تجسم آنها
وجود ارتباط بين اعمال انسان و حوادث خارجى اين جهان
نتايج اعمال نيك و بد افراد و جوامع در اين عالم
نعمت ها و بلاهاى الهى و عناوين آنها در خصوص دو دسته مختلف : امت صالح ، امت طالح وبد
اعتقاد به تاءثير اعمال انسان در پيدايش حوادث عمومى به معناى انكار نظام عليت در جهانطبيعت نيست
وجود شرور در دنيا جزئى از نظام تكوينى خالق عالم است
آنچه را خداى متعال آفريده است بيهوده و عبث خلق نكرده است
عوامل سعادت و خير بر عوامل شقاوت و شر غلبه دارد
به علت محدود بودن فكر و درك انسان ، غلبه خدائى براى اكثريت مردممجهول است
غلبه معنويات غير غلبه جسمانيات است
مؤ من در هر حال منصور و غير مغلوب است و حق در دنيا هم در ظاهر و هم در باطن غالب است
مناط و ملاك در حق بودن و باطل بودن قول وفعل .
اقوال و افعال نيك (حسنات ) منطبق بر حكم عقل هستند
بحث روايتى
(در ذيل آيات گذشته )
رواياتى به نقل از ابن عباس در خصوص آيه (و عسى ان تكوهوا شيئا) و بيان مفاد روايت
روايتى در شاءن نزول آيه (يسئلونك عن الشهر الحرامقتال فيه ...)
داستانى از تاريخ صدر اسلام و شاءن نزول آيه حرمت جنگ در ماههاى حرام از زبان يكروايت
سوره بقره ، آيات 220 - 219
بيان آيات
معناى خمر و ميسر و ذكر چگونگى بازى مسير
معناى (اثم ) و بيان مضرات جسمانى و اخلاقى ميگسارى
تحريم تدريجى ميگسارى توسط شارع مقدس اسلام
رد سخن بعضى از مفسرين كه گفته اند آيه سوره بقره صريح در حرمت شراب نيست .
آخر مرحله در تحريم خمر و ميسر
شرح بقيه مفردات آيه شريفه سيئلونك عن الحمر و المسيرقل فيها اثم كبير...
معناى عفو در (يسئلونك ماذا ينفقون قل العفو...)
دو نكته در آيه : 1 تشويق مردم به تفكر پيرامون حقايق وجود 2 عدم رضايت به تقليدو اطاعت كوركورانه
وجه اينكه مسلمانان از امر ايتام از پيامبر اسلام (ص )سوال كردند
ترخيص در اختلاط سرپرستان و اولياء ايتام با ايتام ، متضمن مساوات بين تمام مومنين است
بحث روايتى
(در ذيل آيات گذشته مربوط به شراب و قمار، انفاق و سرپرستى ايتام )
روايتى از ائمه معصومين عليه السلام در شدت حرمت شرب خمر
پيامبر اسلام (ص ) شارب خمر را لعنت مى كند
روايتى درباره وضع شارب خمر در روز قمامت
رواياتى در شاءن نزول (و يسئلونك ماذا ينفقونقل العفو) و معناى عفو
رواياتى در شاءن نزول (و يسئلونك عن اليتامى )
سوره بقره ، آيه 221
ترجمه آيه
بيان آيه
معنا و مراتب شرك به موارد استعمال كلمه (مشرك ) و (كافر)
در قرآن كريم كلمه (مشرك ) بر غير اهل كتاب اطلاق شده و اطلاق آن براهل كتاب ثابت و معلوم نيست
ظاهر آيه شريفه تحريم ازدواج با زن و مرد بت پرست است نه ازدواج بااهل كتاب
عدم تعارض و عدم وقوع نسخ بين آيات سوره بقره و آيات سوره مائده و ممتحنه
ملاك شايستگى در طرف ازدواج ايمان است نه مزاياى اعتبارى ديگر
بحث روايتى
(در شاءن نزول آيه شريفه و لا تنكوا المشركات حتى يؤ من ...)
سوره بقره ، آيات 223 - 222
بيان آيات
معناى (محيض ) و (اذى ) و وجه اينكه قرآن محيض را اذى خوانده است
آراء طوائف و مذاهب مختلف در مساءله محيض و رعايتاعتدال در نظريه اسلام در اين باره
معناى طهارت و بررسى منشاء پيدايش مفهوم طهارت و نجاست در بين مردم
كلماتى كه بر طهارت و نجاست مادى و معنوى دلالت دارند، و اينكه اسلام هر دو قسمطهارت و نجاست را معتبر شمرده است
اسلام دين توحيد است و تمام فروغ آن به هماناصل بر مى گردد. اصل توحيد طهارت و بقيه معارف آن نيز طهارتها هستند
بررسى گفتارى برخى مفسرين در استدلال به آيه (فاءتوا حرثكم انى شئتم )
معناى توبه و وجه اينكه توابين و متطهرين در آيه شريفه ان اللّه يحب التوابين و يحبالمتطهرين به صورت مطلق آمده است
معناى آيه (فاتوا حرثكم انى شئتم ) با توجه به كاربرد دو گانه انى در زمان و مكان
حاصل كلام در معناى جمله (زنان شما كشتزار شمايند)
امر به ازدواج و تناسل و ديگر دستوراتى كه مربوط به زندگانى دنيوى است به امربه عبادت و ذكر خدا منتهى مى شوند
بحث روايتى
(در ذيل آيات گذشته مربوط به حيض ، طهارت ...)
رواياتى از امام صادق (ع ) درباره احكام حائص و مفاد آيه (فاتوهن من حيث امركم الله ...)و (ان الله يحب التوابين و يحب المتطهرين )
روايتى از امام باقر (ع ) درباره حالتهاى مختلفدل انسان و اينكه آيا بعضى موارد مورد ابتلاء مؤ منين نفاق محبوب مى شود يا خير؟!
توضيح و تفسير برخى قسمتهاى روايت مذكوره
رواياتى از معصومين (ع ) درباره مفاد آيه (نساءكم حرث لكم ...)
روايتى از اهل سنت در شاءن نزول (نساوئكم حرث لكم ...) و بياناقوال مختلف در استدلال به آن
رواياتى چند از اهل سنت و بيان فتواى آنان بر جواز وطى از پشت همسر
استدلال ابن عباس درباره محيض و بررسى استدلال او
سوره بقره ، آيات 227 - 224
بيان آيات
معناى كلمات (عرضه ) و (ايمان ) و وجه تسميه كلمه يمين بمعنى سوگند
معناى آيه شريفه (و لا تجعلوا الله عرضه لايمانكم ...)
آثار سوء روانى و اجتماعى سوگند بسيار
معناى كلمه (لغو) و مراد از سوگند لغو در آيه قرآن
معناى (كسب ) و فرق آن با (اكتساب )
گفتارى پيرامون معناى قلب در قرآن كريم
تجربه وجود يك مركز فرماندهى در بدن كه به تمام اعضاء دستور صادر مى كند راثابت كرده است .
پى بردن بشر به مغز به عنوان راءس البدن از دير باز بوده است
نظر ابوعلى سينا درباره مركز ادراكات نفسانى در انسان
اشاره به كراهت سوگندهاى لغو و بيهوده
تفسير آيه (للذين يؤ لون من نسائهم ) با توجه به مفردات آن
بحث روايتى
(شامل رواياتى راجع به قسم خوردن وايلاء)
رواياتى از صادقين (ع ) درباره ايلاء
سوره بقره ، آيات 242 - 228
بيان آيات
اشاره به حكمت تشريع عده براى زن مطلقه
توضيحى مبسوط پيرامون واژه (قرء) و معناى آن
معناى كلمه (بعل ) و توضيح مرجع ضمير كلمه بعولتهن در آيه ت (و بعولتهن احقبردهن ...)
سزاوارتر بودن شوهران به مردان مطلقه نسبت به مردان ديگر در صلاق رجعى
تكرار كلمه (معروف ) در آيات طلاق نشانه اهتمام شارع مقدس نسبت به انجام اينعمل به وجه سالم است
(معروف ) از نظر اسلام و روش صحيح رعايت تساوى در قانوگذارى اسلام
معناى كلمه (تسريح ) و مراد از (تسريح زن بر احسان ) در آيه شريفه
مراد از نگهدارى زن به وجه معروف يا طلاق دادن به او وجه نيكو
وجه اينكه (امساك ) و (تسريح ) در آيه شريفه هم به قيد معروف و هم به قيد احسان مقيدشده اند
وضعيتى كه طلاق جايز شمرده شده و شوهر مى تواند مهريه را پس گرفته طلاق دهد
اكتفا به عمل به ظواهر دين و غفلت از روح آن و تفرقه بين احكام فقهى و معارف اخلاقى ،ابطال مصالح شريعت است
نوع سوم طلاق و حكم آن
لطائف و ظرائف دقيقى كه در آيات طلاق به كار رفته است
اشاره به حكمت نهى از امساك به قصد ضرر در آيه (فمنيفعل ذالك فقد ظلم نفسه ...)
مقصود از نعمت در (و اذكرو نعمة الله عليكم )
نهى آيه شريفه از دخالت اوليا در امر ازدواج مجدد همسرانى كه عده شان تمام شده و مىخواهند دوباره با همسر قبلى خود ازواج كنند
علت اينكه رجوع زنان به شوهران خود ازكى و اءطهر خوانده شده است
وجه اينكه در آيه شريفه به جاى كلمه (والد)، (مولودله ) آورده شده است
فرزند ملحق به پدر است يا مادر؟! و آيه قرآن كداميك را معتبر مى داند
معناى كلمه ارضاع و حكم بچه شيرخواره پس از طلاق والدين او
بيام احكامى خچند در خصوص بچه شير خوار و وظايف والدين او پس از طلاق
عقائد قبل از اسلام در باره زن شوهر مرده
معنى تعريض و بيان فرق آن با كنايه
معناى اكنان و مراد آيه (و لا جناح عليكم فيما عرضتم ...)
معناى (عزم ) و وجه اينكه در آيه شريفه عقده نكاح به عزم وابسته شده است
معناى (موسع ) و (مقتر) و آيه شريفه (و متعوهن على الموسع قدره ...)
موردى از طلاق كه مرد بايد نصف مهر زن را به او بدهد
تشويق مردم به احسان و فضل نسبت به يكديگر در روابط بين خود
نماز از واجباتى است كه در هيچ حالتى ساقط نمى شود
معناى كلمه (عقل ) و بيان كلماتى كه در قرآن كريم درباره انواع ادركات انسانى آمده است)
معانى كلمات زن ، حسبان ، شعور، ذكر و عرفان و معرفت
معانى كلمات فهم ، فقه ، درايت ، فكر و راءى
معانى كلمات زعم ، علم ، حفظ، حكمت ، خبرت و شهادت
تشويق مردم به احسان و فضل نسبت به يكديگر در روابط بين خود دربارهعقل و خردمندى انسان
در قرآن ، مراد از تعقل ادراك تواءم با سلامت فطرت است ، نهتعقل تحت تاءثير غرائز و اميال نفسانى
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات طلاق )
حكمت تحريم رجوع بعد از طلاق سوم
درباره وقوع سه طلاق با يك لفظ يا در يك مجلس از نظر خاصه و عامة
رواياتى در مورد طلاق خلع و مبارات
معناى خلع از زبان امام باقر (ع ) و بيان اولين خلعى كه در اسلام واقع شده است
معناى (عسيله ) و روايت معروف به آن كه در زمان پيامبر اكرم (ص ) واقع شده است
عقل متعه در محلل شدن كافى نيست
دو روايت در شاءن نزول آيه (فلا تعضلوهن ان ينكحن ازواجهن ).
رواياتى در باره شير دادن به فرزند و احكام آن
آنچه در اسلام حكم سلبى و يا عدم صحت و عدم اعتبار بر آن بار شده است
رواياتى راجع به عده زن مطلقه و شوهر مرده
رواياتى در باره آيه (و لا حناح عليكم ان ...) و موردى كه بر پرداخت نصف مهر برمرد واجب مى شود
مراد از (صلوة وسطى ) در (حافظوا على الصلوات و الصلوة الوسطى )
اقوال مفسرين در تفسير صلاة وسطى مختلف است
رواياتى در ارتباط با آيه (فرجالا او ركبانا...) و نماز خوف
بحث علمى
بحث علمى (پيرامون زن ، حقوق و شخصيت و موقعيت اجتماعى او از نظر اسلام و ديگرملل مذاهب ).
زندگى زن در ملت هاى عقب مانده
زندگى زن در ملت هاى عقب مانده
زندگى زن در امتهاى پيشرفته قبل از اسلام
زندگى زن در ملت هاى متمدن قبل از اسلام
زن در ميان كلدانيان ، آشوريان ، روميان و يونانيان قديم
موقعيت زن در بين كلدانيان ، آشوريان ، روميان و يونانيان قديم
وضع زن در عرب و محيط زندگى عرب ،
وضع زن در عرب و محيط زندگى اعراب
نتايجى كه از آنچه گفته شد به دست مى آيد
اسلام چه تحولى در امر زن پديد آورد؟
تحولى كه اسلام در امر زن پديد آورد
هويت زن در اسلام
از نظر اسلام مرد و زن از نظر خلقت برابرند
ملاك برترى از نظر اسلام تقوى و پرهيزگارى است
نكوهش عرب جاهليت در قرآن به جهت بى اعتنايى به امر زنان
و زن و موقعيت اجتماعى زن در اسلام
دو خصلت ويژه در آفرينش زن
احكام مختص و احكام مشترك زن و مرد در اسلام
حيات اجتماعى سعادتمندانه ، حيات منطبق با خلقت و فطرت است
فطرت در مورد وظائف و حقوق اجتماعى افراد و عدالت بين آنان چه افتضائى دارد؟
معناى تساوى در مورد حقوق زن و مرد
عدم اجراى صحيح قانون به معناى نقص در قانونگذارى نيست
آزادى زن در تمدن غرب
آزادى زن در تمدن غربى
بحث علمى ديگر
بحث علمى ديگر (درباره زناشوئى و منشاء طبيعى و فطرى آن )
آيه 243 بقره
گفتار يكى از مفسرين مبنى بر اينكه آيه در مقام بيان حكايتى واقعى نيست بلكه تمثيلىاست از قيام و دفاع مردم
رد گفتار اين مفسر
بحث روايتى
بحث روايتى (در باره شاءن نزول آيه شريفه )
بيان آيات
بيان اتصال و ارتباط آيات مذكوره و آهنگ كلى آنها
وجه مقيد ساختن قتال و جهاد به قيد (فى سبيل الله )و اشاره به معناى قرض دادن بهخدا معيار
معناى قبض و بسط و وجه اينكه سه صفت از صفات خداوند در اين آيه آمده است
غلط بنى اسرائيل براى حاكم كه موجب اعتراض آنها به فرماندهى طالوت شد
عمل به مصالح و قدرت بر اجراى آن ، لوازم و شرائط زمامدار است نه شرافت دودمان وثروتمندى
افعال خداى سبحان حكيمانه و داراى مصلحت است و در عينحال باريتعالى محكوم و مقهور مصالح نيست
گفتارى در معناى (سكينت ) آرامش روانى در سايه ايمان
اشاره به پيروى جمعى اندك و با ايمان بر لشگرى گران و بى ايمان ، درد استانطالوت و جالوت
لشكر طالوت سه تايفه شدند
استعاره از كنايه اى لطيف در: (ربنا افرغ علينا صبرا)
توضيحى درباره دفاع و فطرى بودن آن درذيل (لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض )
مسئله دفع و غلبه معنايى و عمومى است
گفته هاى ساير مفسرين در معناى دفع در آيه شريفه
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات گذشته ، مربوط به قرض دادن به خدا، داستان طالوت ، مراداز سكينت ...)
داستان جالوت و طالوت از زبان مبارك امام باقر (ع )
برسى و توضيح بعضى جملات روايت قم
داستان حضرت داود (ع ) و جنگ طالوت و جالوت بهنقل از امام صادق (ع )
روايتى در باره معناى سكينت
بحث علمى و اجتماعى
بحث علمى و اجتماعى (بررسى سه اصلتنازع بقا، انتخاب و تبعيت محيط در طبيعت و اجتماع و نظر اسلام در اين مورد)
اشكال به نظريه متقدمين از سوى دانشمندان متاءخر
نظريه كلى فلسفى در باره سه اصل مذكور
سخن بعضى از مفسرين مبنى بر اينكه آيه (لولا دفع الله ...)و آياتى ديگر به دواصل تنازع و انتخاب اشاره دارد
رد آن گفته و توضيح بطلان استشهادات آن مفسر از برخى آيات قرآنى
بررسى ادعاى ارتباط آيه (و لولا دفع الله الناس بعظهم ببعض ...) و دو قائدهتنازع در بقا و انتخاب طبيعى
بحثى در تاريخ و اينكه چرا قرآن به آن اهتمام ورزيده است
دو عامل مهم همواره در فن تاريخ دخالت كرده و موجب فساد و بى اعتبارى آن گشته اند
عوامل ديگرى كه در گذشته و در عصر حاضر موجب بدگمانى به تاريخ نقلى شده اند
امتياز و اعتبار داستان هائى كه در قرآن آمده نسبت به عهدين و كتب تاريخ
آيات 254- 253 بقره
بيان آيات
دفع اين توهم كه بعد از دعوت انبيا (ع ) جنگ چه فايده دارد؟ و اشاره بهعلل پيدايش جنگ ها در اين آيات
انيبا (ع ) در عين حال كه در اصل فضل رسالت مشتر كند، از درجات مختلفى برخوردارند
اختلاف و درگيرى بين مردم از جانب خود آنها و مستند به اختيار انسانها است
دو نوع فضيلت و برترى كه بعضى از انبيا (ع ) بر بعض ديگر دارند
اقوال مختلف در باره اينكه در آيه مراد از پيامبرى كه خدا با او سخن گفته كيست ؟
اختلاف ديگر در معناى (دفع بعضهم درجات )و مراد از بعض در آن
آيه به اطلاق خود شامل تمام رسولان مى شود و دليلى بر اختصاص آيه وجود ندارد
گفتارى پيرامون تكلم خداى تعالى
ويژگيهاى انبيا (ع ) و اخبارى كه ايشان آورده اند امور حقيقيه هستند و در بيان حقائق الهيهمجاز گوئى نشده است
حقيقت (كلام ) و تعريف آن در عرف بنى آدم
در قرآن كريم تكلم به معناى معهود بين ما از خدا نفى و حقيقت معناى تكلم درباره خداىسبحان اثبات شده است
تكلم خداى تعالى مانند خلقت ، احياء، اماتة ، رزق و هدايت ازافعال زمانى خداوند است
موارد استعمال نفس (قول ) در قرآن مجيد
قول خدا در تكوينيات عبارت است از خود موجودات تكوينى
قول خداوند در غير تكوينيات و قول خدا با ملائكه و شيطان و كلام خود فرشتگان بايكديگر چگونه است ؟
الفاظ ديگرى در قرآن كه به معناى (قول ) و (كلام ) نزديك مى باشند
بيان حقيقى بودن استعمال لفظ (كلام ) و(قول ) در غير موارد بشرى
آنچه از مطالب گذشته بدست آمد
دادن بينات و تاءييد به روح القدس در باره حضرت عيسى (ع ) به نحوى خاص است
سرپيچى كردن از انفاق كفر و ظلم است
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات گذشته ، وقوع اختلاف بعد ازرسول خدا (ص ) و رواياتى در باره تكليم خدا
روايتى در ارتباط با آيه (كان الناس امة واحدة ...) و اختلاف امت
رواياتى از ائمه معصومين عليهم السلام در باره تكلم خداوند
بحث فلسفى
بحثى فلسفى (در باره حقيقت كلام و مصاديق آن و بيان فلسفى متكلم بودن خداوند)
وجه تسميع علم كلام و اشاره با اختلاف اشاعره و معتزله در باره تقديم يا حادث بودنكلام خدا
نزاع اشاعره و معتزله پايه و اساسى ندارد
آيه 255 بقره
ترجمه آيه
بيان آيه
معناى حى و گفتار پيرامون معناى حياط
اقسام سه گانه زندگان و زندگانى در آيات قرآنى
اوصاف زندگى دنيا در قرآن و اشاره به حيات جاودانى آخرت
حيات حقيقى حيات واجب الوجود است كه بالذات فناناپذير است
معناى ( قيوم )
اشكالى كه برخى در جمله (سنه و لا نوم ) كرده اند و پاسخ به آناشكال
صفات الهى در آية الكرسى
تاءثير علل و اسباب طبيعى به اذن و تاءثير و تصرف خدا منتهى مى گردد
حد شفاعت هم با شفاعت زبانى منطبق است و هم با سلبيت تكوينى
احاطه خداى تعالى بر آنچه كه با شفيعان حاضر است و آنچه از آنها غايب است
طرح يك سؤ ال و پاسخ به آن
علم ، هر چه هست از خدا هست همچنان كه قوت و عزت و حيات منحصر در خدا است
مراد از كرسى و وصعت كرسى خداوند در (وسع كرسيه ...)
بحث روايتى
رواياتى در فضيلت و اهميت آية الكرسى
مراد از كرسى
عرش و نسبت آن با كرسى
آيات 257 - 256 بقره
بيان آيات
معناى رشد و غى و فرق آن دو با هدايت و ضلالت
نفى اكراه و اجبار در دين
علت اينكه در دين اكراه نيست
دلالت آيه شريفه بر اينكه اسلام دين شمشير و خون و اكراه و اجبار نيست
آيه (لا اكراه فى الدين ...) با آيات وجوب جهاد وقتال نسخ نشده است
معناى (طاغوت ) و موارد استعمال آن
چند قول در باره مراد از ظلمت و نور و اخراج از ظلمت به نور و بعكس
حق مطلب در مراد از خارج شدن از ظلمات به نور و بلعكس در آية الكرسى
بحث روايتى
بحث روايتى (در شاءن نزول آيه لا اكراه فى الدين و روايتى در باره مراد از ظلمات ونور در آيه )
آيات 260 - 258 بقره
بيان آيات
منشاء اعتقاد به رب النوع ها و پرستش بتها
ادعاى ربوبيت سلاطين و حاكمان خودكامه به سوء استفاده از اعتقاداتباطل عوام
محاجه و مشاجره ابراهيم (ع ) با نمرود، پادشاه زمان كه مدعى الوهيت بوده
نيرنك نمرود در محاجه با ابراهيم
دفع يك توهم در باره جمله (خدا به او (نمورد) ملك و دولت داد)
توضيح احتجاجات ابراهيم (ع ) و تناسب آنها با عوامفريبى هاى نمرود و انحطاط فكرىمردم آن زمان
ارتجاج دوم ابراهيم (ع ) كه نمرود در برابر آن چاره اى جز تسليم نداشت
ستم كارى علت محروميت از هدايت است
گفتارى در باره اينكه احسان وسيله هدايت و ظلم باعث گمراهى است
لا اينكه بيان دو مقدمه براى روشن شدن وجه محروميت ظالمين از هدايت الهى به سوىكمال
در امور اعتبارى و تكوينى از هر امرى آثار خودش بروز مى كند
حق ، مرگ و تزلزلى ندارد و باطل نيز ثبات و بقائى ندارد هر چند صباحى امر برافرادى مشتبه شود
وجوح مختلفى كه مفسرين در باره عطف موجود در اين آيه گفته اند
حق ، مرگ و تزلزلى ندارد و باطل نيز ثبات و بقائى ندارد هر چند صباحى امر برافرادى مشتبه شود
آيات سه گانه اى مورد بحث و به كار رفتن سه جور سياق براى فهم مخاطب
طرح يك سؤ ال در ارتباط با آيه مورد بحث و پاسخ به آن
سخن بعضى از مفسرين مبنى بر اينكه مراد از موت در (فاماته الله ) بيهوشى است .ورد آن
شرح قصه پيامبرى كه خدا او را مى راند و سپس زنده كرد و توضيح جوانب آن و پاسخبه اشكالاتى كه به نظر مى رسد
پيامبرى كه بعد از مرگ زنده شد، بعد از زنده شدن به صحت علم قبلى خود پى برد نهاينكه جاهل بود و علم پيدا كرد
مراد ابراهيم (ع ) از سؤ ال از چگونگى زنده كردن مردگان (ارنى كيف تحيى الموتى)
سه دليل بر اينكه مراد ابراهيم (ع ) اين بود كه خدا كيفيت احياء را به او نشان دهد نهاصل احياء
گفته برخى از مفسرين مبنى بر اينكه ابراهيم (ع ) درخواست علم به كيفيت احياء را نمودهنه ديدين آن را
پنچ دليلى كه مفسر مذكور بر اثبات گفتار خود آورده است
بى اعتبارى آن نظريه و پاسخ به دلايل پنچگانه آن
تفسير باطل يكى از مفسرين در باره درخواست ابراهيم (ع ) از خداوند در خصوص رؤ يتچگونگى احياء مردگان
وجه بطلان تفسير مزبور
سؤ ال خداوند از ابراهيم (ع ) و جواب ابراهيم ..(قال اولم تومن ؟ قال بلى ...)
وجود خطورات نفسانى موهوم و منافى عقايد يقينى منافاتى با ايمان و تصديق نداردوجود خطورات نفسانى موهوم و منافى عقايد يقينى منافاتى با ايمان و تصديق ندارد
در مشاهده و حس اثرى هست كه علم آن اثر را ندارد
نكاتى كه در پاسخ خداوند به درخواست ابراهيم وجود دارد
دو نكته اى كه با دقت در سؤ ال ابراهيم (ع ) از خداوند در مى يابيم
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات محاجه ابراهيم (ع ) و درخواست او از خداى تعالى و پاسخحضرت حق به او...)
رواياتى از اءئمه معصومين (ع ) در باره (و اذقال ابراهيم رب ارنى كيف تحيى الموتى ...) و داستان آن
دو شبهه در ارتباط با اين روايت و پاسخ آن
سخن در اينكه چهار پرنده اى كه ابراهيم انتخاب كرد چه بودند
امام رضا (ع ) و ماءمون عباسى و بحث در باره ابراهيم (ع ) و احياء اموات
آيات 274 - 261 بقره
بيان آيات
گفتارى پيرامون انفاق
تعديل ثروت ها، كم كردن فاصله طبقاتى ، ايجاد برادرى بين مسلمين و ...علل و اهداف تاءكيد شديد نسبت به انفاق است
از بين رفتن انفاق و شيوع ربا در بين مردم بزرگترينعامل فساد اجتماعى كنونى در جهان غرب است
معناى (كمثل حبت انبتت ) و بررسى امثال قرآنى ديگر نظير آن
توضيحى در مورد امثال و چگونگى تمثيلات قرآن كريم
فوائد و آثار اجتماعى ارفاق به قصد تحصيل رضاى خدا
آثار سوء و مضرات انفاق بدون قصد كسب رضاى خدا
رد كردن سائل با زبان خوش و گذشت از بدى او، از صدقه و انفاق همراه با منت و آزاربهتر است
رياكارى در هر عمل مستلزم نداشتن ايمان به خدا و روز جزا در آنعمل است
معناى (ابتغاء مرضات الله ) و وجوهى كه در معناى (تثبيت نفس ) ذكر شده و بيانوجه صحيح در معناى آن
تشبيه و تمثيل انفاق خالص و انفاق تواءم با من و اذى
كيفيت مالى كه بايد انفاق بشود
ترس از فقر بر اثر انفاق اعمال طيب و دلپسند، وسوسه شيطانى است
خود دارى از انفاق مال طيب باعث كفر به خدا، اتلاف نفوس ، هتك اعتراض ، رواج جنايت وفحشا است
خلاصه گفتار در تذكراتى كه خداوند در آيه مورد بحث مى دهد
معناى (حكمت )
نكاتى در باره آيه (و من يوت الحكمه ...)
چند نكته كه جمله (و ما للظالمين من انصار) بر آنها دلالت دارد
ترك انفاق از گناهان كبيره است و چون حق الناس است كفاره و توبه پذير نيست
آثار و نتايج انفاق علنى و مزيت و فضيلت انفاق پنهانى
خداوند خاطر شريف پيامبر (ص ) را تسلى مى دهد
مؤ منين تا آنجا كه مى توانند تظاهر به فقر نمى نمايند و دست سؤال دراز نمى كنند
نكته التفات از همه مسلمين به شخص پيامبر (ص ) در آيه شريفه
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات انفاق )
خرج كردن براى زن و فرزند صدقه است و يكى از راههاى خداست
هر عملى كه مورد رضايت خدا باشد و براى خدا انجام شود فىسبيل الله است و هر نفقه اى در راه خدا صدقه مى باشد
رواياتى در ارتباط با نزول آيه (يا ايهاالذين آمنو انقو...)
دو روايت در ارتباط با آيه (الشيطان يعدكم الفقر...)
معناى حكمت و روايتى در بيان اهميت و منزلت عقل انسان
بهتر است واجبات ، علنى ، و مستحبات ، پنهانى انجام گيرند
رواياتى در مورد اينكه آيه : (الذين ينفقون اموالهم ...) در باره امير المؤ منين على (ع )نازل شده است
آيه شريفه در حق ابى بكر نازل شده است
آيات 281 - 275 بقره
بيان آيات
آيات 281 - 275 بقره
در اسلام در باره هيچ يك از گناهان مانند ربا خوارى و حكومت دشمنان دين بر جامعهاسلامى سخت گيرى و تشديد نشده است
معناى (مخبط) شدن انسان و منحرف شدن او از راه مستقيم و نظام عقلائى زندگى
توضيح اينكه ربا خوار، مخبت ، و خارج از نظام صحيح زندگى است
و استدلالى قوى و بجا عليه ربا خواران با استفاده از سخن خودشان ، در آيه شريفه
پنج نكته در آيه (الذين ياءكلون الربا...)
آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه بعضى از ديوانگى ها بر اثر مس شيطان رخ مى دهد
سخن بعضى از مفسرين مبنى بر عدم انكار ديوانه شدن با مس شيطان
بيان نادرستى آن سخن و رد دلائل آن
نادرستى گفته برخى از مفسرين كه گفته اند تشبيه ربا خوار به جن زده بيانحال ربا خواران در روز قيامت است
سخن صاحب المنار در رد نظر آن مفسران
به خطا رفتن صاحب المنار در بيان معناى تشبيهى كه در آيه شده است
وجه تشبيه بيع به ربا، نه بلعكس در سخن رباخوارن : (قالو انما البيعمثل الربا)
حرمت ربا و حليت بيع و ساير احكام الهى تابع مصالح و مفاسد مى باشد
جمله : (فمن جائه موعظة من ربه ...) در باره همهاعمال زشت قبل از ايمان و توبه است و شامل همه مسلمين در تمام اعصار مى باشد
به اين جمله استناد كرده اند
معناى جمله : (يمحق الله الربا و يربى الصدقات خدا ربا را نابود مى كند و صدقاترا نمو و زيادت مى دهد)
دو نكته در بيان آثار گناهان و زشتى ها در فرد و اجتماع و آثار شوم ربا خوارى درعصر حاظر
فرق بين رباى انفرادى و رباى اجتماعى
بيان ضعف چند قول كه در تفسير جمله (يمحق الله الربا و يربى الصدقات )گفتهشده است
معناى جنگيدن ربا خوار با خدا و رسول (ص ) و جنگيدن خدا ورسول با رباخوار
بحث روايتى
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات مربوطه به ربا و عذاب رباخوار
دو روايت در بيان مراد از مؤ عظه در (فمن جاءه مؤ عظة من ربه ...)
روايتى در ذيل آيه (يمحق الله الربوا و...)
روايتى در ارتباط با (و ذروا ما بقى من الربوا...)
رواياتى در ذيل (و ان كان ذو عسرة ...)
بحث علمى
بحث علمى (تحليل علمى ربا و مفاسد اجتماعى و اختصادى آن با اشاره اى به : تاريخچهملكيت ، قيمت گذارى ، پول ، معاملات ...)
معناى ربا و ربا خوارى و آثار شوم آن
بحث علمى ديگر
بحث علمى ديگر (گفتار غزالى پيرامون طلا و نقره (درهم و دينار) و معاملات ربوى درآنها)
اشكالاتى بر نظريات غزالى در باره طلا و نقره و مسئله ربا
آيات 283 - 282 بقره
بيان آيات
بيان و توضيح دو آيه شريفه مربوط به احكام قرض و رهن
استفاده نادرستى كه از جمله (اتقوالله و يعلم كم الله )شده است
آيه 284 بقره
توضيح معناى : (و ان تبدوا ما فى انفسكم او تخفوه )و بيان اينكه خداوند انسانها رابه جهت احوال و ملكات نفسانى منشاء اعمال محاسبه مى كند
اقوال نادرستى كه در تفسير آيه : (ان تبدو ما فى انفسكم ..و)گفته شده است
بحث روايتى
بحث روايتى : (روايات مختلف و معارضى كه در باره نسخ يا عدم نسخ آيه (ان تبدو:)آمده است
نقد روايات مذكوره و اثبات بطلان قول به منسوخ شدن به آيه كريمه (ان تبدو)
آيات 286 - 285 بقره
بيان آيات
توضيح معنايى كه اين دو آيه در صدد بيان آن هستند
اين آيات در مقام نسخ آيه قبل نيستند
يكى از زيباترين سبك هاى قرآنى (نقلقول بدون آوردن كلمه گفت يا گفتند)
حق خدا بر بندگان و حق بندگان بر خداى سبحان
تكليف نكردن به آنچه كه در قدر و اختيار انسان نيست سنت خداوند در بين بندگان است
خطا و نسيان از اخيار آدمى خارج است ولى مقدمات خطا و نسيان اختيارى است
دعوت عمومى به سوى دين توحيد و جهاد در راه اعلاى آن ، اولين وظيفه مومنين بعد از ايمانو اظهار عبوديت حق است