کتاب

نام كتاب : تفسير الميزان جلد 11

نام نويسنده : علامه طباطبايي رحمه الله عليه

   
border="0"

آيات 108 - 100 سوره هود
ترجمه آيات
بيان آيات
دو احتمال در معناى : (ابناء القرى )
مراد از اينكه آلهه مشركين جز بر هلاكت و تباهى خوانندگان خويش نيفزودند
اشاره به وجود ارتباط بين اعمال سابق ولا حق انسان ، و نيز ارتباط آن بااعمال ديگران
عالم برزخ منزلگاه موقتى است و جنبه تمهيدى براى روز قيامت و بهشت و دوزخجاودانه دارد
چند وجه در معناى : (يوم ياءت ...) در آيه شريفه
در روز قيامت حقايق براى همگان واضح شده ، توهماستقلال اسباب و وسائط زائل مى گردد
معناى جمله : (يوم ياءت لاتكلم نفس الّا باذنه ) و معناى تكلم در قيامت
بيان اينكه دروغ گفتن مشركين در روز قيامت از باب ظهور ملكات است
وجه جمع بين آياتى كه تكلم در روز قيامت را اثبات مى كنند با آياتى كه آن را نفى وانكار مى كنند
گفتار ديگر مفسرين در معناى آيه (لاتكلم نفس الا باذنه )
علاوه بر اينكه خداى تعالى مى فرمايد: (هذا يوم لا ينطقون و لا يوذن لهم فيعتذرون) و معلوم است كه عذرخواهى ، عمل قبيحى نيست .
وجهى كه ديگران درباره جمع بين اين دو دسته از آيات
معناى جمله : (فمنهم شقىّ و سعيد) و اشاره به معناى تقسيم انسانها به سعادتمند وشقاوتمند
نقد و رد سخن فخررازى كه گفته است سعادت و شقاوت آدمى به حكم خدا و لازم لاينكفاوست
بيان اينكه قضاء و قدر الهى و علم او بهاعمال انسان منافاتى با اختيارى بودن اعمال انسان ندارد
معناى (زفيز) و (شهيق ) و بيان حالاهل جهنم
معناى (خلود) و مشتقات آن
دو اشكال در ارتباط با آيه : (خالدين فيها مادامت السموات و الارض ) و جوابآنها
سخن زمخشرى در تفسير كشاف در اشاره به اين وجه
دفع اشكالقاضى بيضاوى بر آيه شريفه
وجوه ديگرى كه درباره تحديد خلود در آيه شريفه ذكر شده است
معناى استثناء: (الّا ماشاء ربّك ) در دو آيه مربوط به بهشتيان و دوزخيان
وجوه مختلف ديگر درباره مراد از استثناء فوق الذكر
اشاره به نكته لطيفى كه از آيه : (و اما الذين سعدوا...) استفاده مى شود.
وجه جمع بين جمله : (الّا ماشاء ربّك ) و (عطاء غير مجذوذ) در آيه شريفه
بحث روايتى
بررسى نسبت سعادت و شقاوت انسان با قضا و قدر الهى با توجه به روايات وارده
عالم هستى داراى دو وجه است : وجه ضرورت و تقدير و وجه امكان و اختيار
معناى فرمايش پيامبر (ص ): (كل ميسر لما خلق له )
رواياتى در ذيل آيات شريفه مربوط به خلود در جنت و نار و استثناء: (الّا ماشاءربّك )
بهشت اولياء خدا با بهشت ديگران تفاوت دارد (و من دونهما جنّتان )
رد سخن سيوطى در مورد منسوخ شدن دو آيه : (فاما الّذين شقوا... )
آيات 119 - 109 سوره هود
ترجمه آيات
بيان آيات
بت پرستى پايه و مبنائى جز تقليد از نياكان ندارد
دلالت آيه بر تاءخير عذاب اختلاف كنندگان در دين تا روز قيامت
اشاره به اينكه شك و ترديد يهوديان در اصالت و صحت تورات موجه بوده است
معنا و موارد استعمال واژه هاى : (قيام )، (اقامه ) و (استقامت )
معناى جمله : (فاستقم كما امرت )
معناى (ركون ) كه در آيه : (و لاتركنوا الى الّذين ظلموا...) از آن نهى شده است
منظور از (الّذين ظلموا) كه از اعتماد و تمايل به آنان نهى گرديده است
سخن صاحب المنار درباره مراد از: (الّذين ظلموا) و نقاط ضعف آن سخن
آيه شريفه : (و لاتركنوا...) متضمن نهى ازتمايل به همه ستمكاران است
چه مواردى مشمول نهى آيه شريفه نمى باشد؟
ركون به اهل ظلم اخص از ولايت كفار است و مراد از آن اعتماد و مماشات در امر دين و حياتدينى است نه مطلق ركون و اعتماد
سخن ديگرى از صاحب المنار و اشكال وارد بر آن
اشاره به فرق بين ميل به ظالمين و مصاديق مباشرت در ظلم
امر به نماز و صبر كه مهمترين عبادات و اخلاقيات هستند
معناى (اختلاف ) و مشتقات ديگر ماده (خلف )
دو نوع اختلاف و مذمت يك نوع آن در قرآن كريم
جمله : (لايزالون مختلفين ) راجع به اختلاف در دين است
مذمت اختلاف ، از جهت لوازم آن يعنى تفرق و اعراض از حق است
رحمت الهى غايت خلقت انسان مى باشد (و لذلك خلقهم )
وجوهى كه در معناى دو آيه (و لو شاء ربك ...) و (الّا من رحم ربك ...) گفته شدهاست
بحث روايتى
چند روايت در ذيل جمله : (فاستقم كما امرت ...) و (لاتركنوا الى الذين ظلموا)
رواياتى در فضيلت نماز و اينكه نماز كفاره گناهان است (ان الحسنات يذهبنالسّيّئات ).
اميدوار كننده ترين آيات كتاب خدا
دو روايت از امام صادق (ع ) در ذيل (ان الحسنات يذهبن السيئات ...)
چند روايت در ذيل جمله : (لايزالوان مختلفين الّا من رحم ربك و لذلك خلقهم )
آيات 123 - 120 سوره هود
ترجمه آيات
بيان آيات
فايده نقل داستان انبياء گذشته براى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و مؤ منين
آخرين حرف به ايمان نياورندگان : (اعملوا على مكانتكم ...)
سوره يوسف آيات 3 - 1
ترجمه آيات
بيان آيات
آهنگ مفاد و غرض كلى سوره يوسف
قالب الفاظ و زبان عربى و نقش مهم آن دو در حفظ ضبط آيات الهى
احسن القصص بودن داستان يوسف (عليه السلام )
آيات 6 - 4 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
رؤ ياى يوسف (عليه السلام ) و تعبير آن به وسيله پدرش يعقوب (عليه السلام )
نهى يعقوب (ع ) از اينكه يوسف (ع ) خواب خود را براى برادرانش بازگو كند.
وجه اينكه در جمله : (و يعلمك من تاءويل الاحاديث ) از رؤ يا به (حديث ) تعبيرشده است
مراد از علم يوسف (عليه السلام ) به تاءويل احاديث
معناى (نعمت )، ريشه ، مشتقات و مورد استعمال آن
مراد از اتمام نعمت
سه نكته درباره شخصيت يعقوب (عليه السلام )، سجده براى يوسف (عليه السلام)
يعقوب (ع ) و فرزندانش در حقيقت به خدا سجده كرده اند
مقصود از اتمام نعمت بر آل يعقوب عليه السلام
بحث روايتى (چند روايت درباره رؤ ياى يوسف (عليه السلام )
آيات 21 - 7 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
(براى سائلان ، در داستان يوسف و برادرانش نشانه هايى الهى هست )
مراد پسران يعقوب (عليه السلام ) در جمله : (انّ ابانا لفىضلال مبين ) ضلالت در امر زندگى است نه در دين
بيان يكى از مفسرين در توجيه كلام پسران يعقوب : (انّ ابانا لفىضلال مبين )
اشكالات كلام مفسر مزبور
وجوه بى اساس ديگرى كه در اين باره گفته شده است
گفتگو و مشاوره برادران يوسف (عليه السلام ) در مورد يوسف (عليه السلام ) و ازميان برداشتن او
توبه اى كه همزمان با عزم بر گناه قصد شود، توبه حقيقى نيست
پيشنهادى كه برادران تصويب كردند: (يوسف را مكشيد، او را در ته چاه بيفكنيد)
گفتگوى برادران يوسف (عليه السلام ) با پدر براى بردن او و اجراى قصد سوءخود
نكته اى كه در آيه : (فلمّا ذهبوا به ...) به كار رفته و بر عظمت حادثه دلالتدارد
توضيح معناى جمله : (و اوحينا اليه لتنبّئهم بامرهم هذا...)
اشاره به وجوه متعدد ديگرى كه در معناى آن گفته شده است
بيان معناى كلمه : (نستبق ) در آيه : (قالوا ابانا انّا ذهبنا نستبق ...)
سخنى درباره بى فرجام بودن دروغ و اينكه سرانجام ، حقيقت نمودار مى شود.
جواب يعقوب (عليه السلام ) به پسرانش كه گفتند يوسف را گرگ خورده
اشاره به معناى صبر و اينكه صابران چه كسانى هستند
صبر، تواءم با توكل كارساز است
سررسيدن كاروانيان و بيرون آوردن يوسف (عليه السلام ) از چاه
توضيح معناى آيه : (و شروه بثمن بخس دراهم معدودة ...)
وجوهى كه در اين باره گفته شده
خريدار يوسف (عليه السلام )، عزيز مصر ومنزل جديد او كاخ عزيز بوده است
معناى جمله : (و كذلك مكّنّا ليوسف فى الارض )
معناى : (والله غالب على امره )
بحث روايتى
علت ابتلاء يعقوب به فراق يوسف قصور در اطعام مسكينى بوده است
چند روايت ديگر در مورد يوسف (عليه السلام ) و آيات گذشته مربوط به داستان آنحضرت
آيات 34 - 22 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
بيان آيات مربوط به يوسف (عليه السلام ) در خانه عزيز مصر مراد از جمله : (لمّابلغ اشدّه )
توضيحى در مورد حكم و علمى كه خدا به يوسف (عليه السلام ) داده
چنين موهبتى (حكم و علم ) را خدا به همه نيكوكاران مى دهد
معناى مراوده در جمله : (و راودته الّتى هو فى بيتها)
احساسات يوسف (عليه السلام ) در كاخ عزيز مصر
يوسف و همسر عزيز
توحيد خالص يوسف (عليه السلام ) كه از پاسخ او درمقابل درخواست همسر عزيز (معاذالله ربى احسن مثواى ) نمايان است
نكاتى كه يوسف عليه السلام در جمله (انه ربى احسن مثواى ) افاده كرده است
نراع بين حب الهى و عشق حيوانى و چيره شدن حب الهى در يوسف (ع )
مراد يوسف از رب در جمله خداى (انه ربى احسن مثواى ) تعالى است
خويشتن دارى يوسف (عليه السلام ) در برابر همسر عزيز شگفت انگيز و خارق العادهبوده است
هيچ مانعى جز ايمان جلوگير نفس يوسف (ع ) نشده است
معناى اين كه يوسف (عليه السلام ) برهان پروردگارش را نديده بود قصد همسرعزيز را كرده بود (وهمّ بها لولا...)
اهم بامر الحزم لا استطيعه و قد حيل بين العير و النزوان .
برهانى كه ديدن آن ، يوسف را از لغزش بازداشت نوعى علم شهودى بوده است كه بهبندگان مخلص ارائه مى شود
اقوال پاره اى از مفسرين عامه و خاصه در تفسير آيه : (لقد همّت به و همّلولا...)
بررسى و نقد روايت مذكور (از تفسير سيوطى )
افترائات ناشايسته و اتّهامات قبيحى كه در تفاسير عامه به حضرت يوسف (عليهالسلام ) نسبت داده شده است
در مذمت صاحبان اين سخنان موهون
افراط در پذيرش و تسليم در برابر هر چه حديث نام دارد، يكى از دو علت وقوع دراين افترائات مى باشد
دومين علت نسبت دادن چنان مطالب باطل و بى اساس به يوسف (ع )
سخن زمخشرى در توضيح و توجيه جمله : (و همّ لولا...) واشكال آن
گفته صاحب مجمع البيان در اين زمينه و ايراد وارد بر آن
وجهى كه صاحب المنار در اين مورد بيان كرده و جواب آن
دو قول ديگر در اين باره
نكات قابل توجه در اين گفتگوها
شاهد چه كسى بوده و چرا از او به (شاهد) تعبير شده نه به(قائل )
معناى جمله : (يوسف اعرض عن هذا و استغفرى لذنبك ...) كه گفته عزيز مصر استبعد از روشن شدن تقصير همسرش
گفتگوى ملامت آميز زنان شهر درباره عشق زليخا به يوسف
تدبيرى كه زليخا براى رهايى از زخم زبان آنان انديشيد
ورود يوسف (ع ) به مجلس زنان اشرافى مصر و عكسالعمل آنها
مسائلى كه باعث شد زنان مصرى علنا درباره يوسف اظهار نظر كنند
اشاره به شدت و سختى وارد بر يوسف (عليه السلام ) در مجلس ميهمانى و پناهبردن آن حضرت به خداى تعالى
توضيح مفردات آيه شريفه
عكس العمل زنان مصر با ديدن يوسف (عليه السلام )
توضيح اينكه گفتند: (ما هذا بشرا ان هذا الّا ملك كريم )
اعتراف همسر عزيز در جمع زنان مصر و تهديد صريح يوسف (عليه السلام ) به حبسو خوارى
مناجات و استغاثه يوسف (عليه السلام ): (ربّ السّجن احبّ الىّ...)
نكاتى كه از آيه شريفه استفاده مى شود
ديگر زنان مصر همچون زليخا به يوسف اظهار علاقه كردند( ع )
بحثهايى پيرامون تقواى دينى و درجات آن در چندفصل
1- رابطه قانون ، اخلاق كريمه و توحيد. و بيان اينكه قانون بدون اخلاق و اخلاقبدون توحيد نمى توانند منشاء اثرى باشند.
فضائل اخلاقى ضامن سعادت اجتماع است اگر بر اساس توحيد باشد
انگيزه فداكارى جز توحيد و اعتقاد به آخرت نمى تواند باشد
2- مراتب و درجات حصول تقواى دينى و پرستش خدا بر اساس خوف ، رجاء و حبّ
عبادت دسته سوم - كه خدا را چون شايسته عبادت يافتند عبادت مى كنند
مخلصين ، عبادت از روى خوف و رجاء را نوعى شرك ميدانند
3- چگونه محبت خدا باعث اخلاص مى شود؟
4- معناى اخلاص ، وجه اسناد اخلاص عبد به خدا و اشاره به درجات عالى اخلاصمعصومين (عليهم السلام )
مبناى عصمت معصومين (انبياء و ائمه عليهم السلام ) علم است ، علمى مغاير با ساير علوم
ملكه عصمت با مختار منافات ندارد و انصراف معصوم از گناه به اختيار اوست
بحث روايتى
روايتى از امام سجاد (عليه السلام ) درباره داستان يوسف (عليه السلام ) و همسرعزيز مصر
چند روايت در توضيح جمله : (و لقد همّت به و همّ بها لولا...)
روايتى جعلى از اميرالمؤ منين (ع ) در اين باره (ع )"
رواياتى در ذيل آيات گذشته راجع به داستان يوسف (عليه السلام ) و زليخا
آيات 42 - 35 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
تصميم به زندانى كردن يوسف (عليه السلام )
رؤ ياى دو همزندانى يوسف (عليه السلام ) و تعبير خواب آن دو توسط يوسف (عليهالسلام )
فرصتى پيش آمده براى يوسف (ع ) براى دعوت به توحيد
طرح يك سؤ ال در مورد نعمت بودن نبوت و رسالت و پاسخ به آن
معناى (خير) و بيان حجت قاطعى كه در جمله : (ءارباب متفرّقون خيرام الله الواحدالقهّار) نهفته است
وجه توصيف خداوند به (واحد) و (قهار) در كلام يوسف (ع )
استدلال يوسف (عليه السلام ) و رد پرستش آلهه و اثبات توحيد عبادى
چرا دين توحيد دين (قيم ) است ؟ (ذلك الّذين القيّم ...)
اشاره به اينكه مفاد دو آيه : (يا صاحب السجن ...) و (ما تعبدون من دونه ...) يكبرهان بر توحيد دو عبادت است
تقرير ديگرى براى دو آيه از آن دو برهان استفاده مى شود
توسل به اسباب منافاتى با اخلاص ندارد، بلكه اعتماد بر اسباب با اخلاصمنافات دارد
بحث روايتى
رواياتى مربوط به احوال حضرت يوسف (ع ) در زندان
اشكال به چند روايت كه در آنها جمله : (اذكرنى عند ربك ) بر يوسف (عليه السلام) خرده گرفته شده
آيات 57 - 43 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
توضيح مفردات و جملات آيه كريمه : (وقال الملك ...) كه رؤ ياى پادشاه مصر را حكايت مى كند
معناى (اصغاث ) و (احكام )
مراد معبّرين كه به پادشاه مصر گفتند رؤ ياى تواضغاث احكام است و ما بهتاءويل احكام عالم نيستيم
دقائقى كه در آيه : (يوسف ايّها الصديق ...) وجود دارد
توضيح و الفاظ مفاهيم آيات شريفه تعبير رؤ ياى ملك توسط يوسف (عليه السلام)
گفتار بيضاوى و صاحب المنار درباره آيه تعبير خواب يوسف (ع )
رد گفتار دو مفسر مزبور
احضار و آزاد شدن يوسف (عليه السلام ) توسط ملك و پيغام يوسف (عليه السلام )براى او
لطائفى كه در تعبيرات يوسف (ع ) به چشم مى خورد
معلوم گرديدن بى گناهى يوسف (عليه السلام )
هيچ خائنى در خود به نتيجه نمى رسد
مفاد سخن يوسف (عليه السلام ) كه بعد از معلوم شدن بى گناهى اش گفت : (و ماابرى نفسى انّ النّفس لاءمّارة بالسّوء...)
سخن بعضى از مفسرين كه : (ذلك ليعلم ...) و (و ما ابرى نفسى ...)
عزت يافتن يوسف (عليه السلام ) به رحمت الهى ، بعد از آنكه براى ذلت او اسبابچينى كردند
بحث روايتى (رواياتى در ذيل آيات مربوط به رؤ ياى ملك مصر و تعبير آن به وسيلهيوسف و اثبات بى گناهى آن حضرت و عزت يافتن او)
دو روايت نبوى درباره يوسف (ع ) از طرقاهل سنت و اشكال آندو
رواياتى در ذيل (ذلك ليعلم انى لم اخنه بالغيب )
روايتى از امام رضا (ع ) درباره جمع آورى آذوقه در هفتسال و تدبير مملكت توسط يوسف (ع )
رواياتى در ذيل (اجعلنى على خزائن الارض ...)
آيات 62 - 58 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
ورود برادران يوسف (ع ) و گفتگويشان با او
درخواست آوردن برادر ابوينى خود از برادران پدرى با تشويق ، تهديد و تدبير
آيات 82 - 63 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
بازگشت برادران يوسف به سوى پدر و راضى كردن او به بردن بنيامين و...
مراد يعقوب (عليه السلام ) از جمله : (فالله خير حافظا و هو ارحم الراحمين )
معناى توسل به خدا، لغو و بى اثر دانستن اسباب و وسائط نيست
سبب اينكه يعقوب (عليه السلام ) به پسران خود سفارش كرد از يك دروازه واردنشوند
سه نكته درباره توكل از آيه شريفه : (وقال يا نبىّ...) استفاده مى شود
معناى جمله : (ما كان يغنى عنهم من الله من شى ء...)
علم موهبتى به يعقوب (عليه السلام ) اكتسابى نبوده و نتيجه اخلاص در توحيد است
توجيه ديگر مفسرين در معناى آيات مورد بحث
گفتار يوسف جز افتراهاى مذموم عقلى و حرام شرعى نيست (ع )
توجيه ديگر مفسرين در مراد از آيه شريفه
پيمانه ملك گم شده است (ع )
كيفر سارق معين مى شود
پيمانه از باروبنه بنيامين برادر ابوينى يوسف (عليه السلام يافته مى شود (ع
مراد از اينكه يوسف (عليه السلام ) نمى توانستند بر مبناى كيش مصريان برادر رانزد خود نگاه بدارد
معناى جمله (فوق كل ذى علم )
گفتگوى يوسف (عليه السلام ) با برادران پس از آنكه پيمانه گمشده از باروبنهبنيامين يافته شد
گفتگوى برادران : چگونه بدون بنيامين نزد پدر بازگرديم ؟
يكى از برادران : نزد پدر بازگشته بگوييد پسرت دزدى كرد و (ما شهدنا الّا بماعلمنا... و ما كنّا للغيب حافظين )
آيات 92 - 83 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
جواب يعقوب (عليه السلام ) به پسران بعد از شنيدن خبر بازداشت بنيامين
معناى (روح ) و بيان اينكه ياءس از روح و رحمت الهى گناه كبيره است
بازگشت پسران يعقوب (عليه السلام ) به مصر و اظهار عجز و خضوع در برابرعزيز مصر (يوسف عليه السلام )
اينك كه وعده الهى تحقق يافته ، يوسف (عليه السلام ) خود را معرفى مى نمايد
برادران به خطاى خود اعتراف مى كنند و يوسف برادران خود را بخشيده و برايشان دعامى كند
يوسف برادران خود را بخشيده برايشان دعا مى كند
بحث روايتى
روايتى در شرح داستان يوسف (عليه السلام ) و برادران در مصر
چند روايت در ذيل آيه (ايتها العيرانكم انكم لسارقون )
چند روايت در مورد انتساب سرقت به يوسف (عليه السلام ) در سخن برادران او: (فقدسرق اخ له من قبل )
دو روايت درباره شكايت نزد خدا بردن يعقوب (عليه السلام ) - انّما اءشكوا بثّى وحزنى الى الله
دو روايت در ارتباط با علم پيدا كردن يعقوب به زنده بودن يوسف و آيه (اذهبوافتحسسوا من يوسف و اخيه )
آيات 102 - 93 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
بيان آيات راجع به بازگشت برادران نزد پدر با پيراهن يوسف (عليه السلام ) وعزيمت آل يعقوب به مصر و...
پس از سالها جدايى يعقوب (ع ) بوى يوسف را مى شنود
مقصود از گمراهى نسبت داده شده به يعقوب در (انك لفى ضلالك القديم )
ديدار يوسف (ع ) با پدر و مادرش پس از فراق طولانى
به سجده افتادن در برابر يوسف ، براى پرستش او نبوده است
فتوت و جوانمردى يوسف (ع ) در حق برادرانش
يوسف (ع ) خداوند را به جهت الطافش حمد و ثنا مى گويد
حمد و ثنا و بر شمردن نعمتهاى خداوند در ادامه گفتار يوسف (ع )
معناى اينكه يوسف (عليه السلام ) از خدا مى خواهد: (مرا مسلم بميران و به صالحانملحق بساز)
بحث روايتى (رواياتى پيرامون ملاقات برادران با يوسف (عليه السلام ) در مصرو...
پيراهن يوسف از بهشت نازل شده بود
چند روايت در مورد علت تاءخير در تسويف يعقوب (عليه السلام ) در دعا براى آمرزشفرزندان (سوف استغفرلكم ربّى )
رواياتى درباره سجده يعقوب (عليه السلام ) و فرزندانش در برابر يوسف (عليهالسلام )
رواياتى در مورد حليت نعمتهاى دنيوى و جواز بهره بردارى از آنها
گفتارى در چند پيرامون داستان يوسف (عليه السلام )
1- داستان يوسف (عليه السلام ) در قرآن
2- ثناى خداوند بر يوسف (عليه السلام ) و مقام معنوى او
3- داستان يوسف (عليه السلام ) از نظر تورات
گفتارى در چند فصل پيرامون رويا
1- اعتناى مردم نسبت به رويا
2- رويا داراى حقيقت است
3- خواب هاى راست - عوالم سه گانه و سه گانه رؤ يا
4- مؤ يد آنچه درباره رؤ يا گفته شد، در قرآن
آيات 111 - 103 سوره يوسف
ترجمه آيات
بيان آيات
اشاره اى به دلالت جمله : (يمرّون عليها) بر حركت زمين
توضيحى در مورد نسبى و اضافى بودن ايمان و شرك و امكان اجتماع بعض مراتب آندو باهم
اعلام راه : (هذه سبيلى ) بيان راه : (ادعوا الى الله على بصيرة ) دعوت كنندگان: رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و پيروان او
تطبيق دعوت پيامبر اسلام (صلى الله عليه و آله ) با دعوت پيامبران پيش از آنحضرت
معناى آيه : (حتى اذا استياءس الرّسل و ظنّوا انّهم قد كذبوا..)
بحث روايتى
رواياتى در معناى جمله ! (ما يؤ من اكثرهم بالله الّا و هم مشركون )
دو روايت در بيان اينكه مراد از: (من اتّبعنى ) در آيه :(قل هذه سبيلى ...) على (عليه السلام ) است
چند روايت در معناى آيه : (حتى اذا استياءسالرّسل ...)
سوره رعد آيات 4 - 1
ترجمه آيات
بيان آيات
آهنگ كلى سوره : اثبات آيت بودن و حقانيت قرآن كريم
مكى بودن سوره رعد و اشاره به اقوال ديگر در اين مورد
معناى جمله : (تلك آيات الكتاب ) و دلالت آن بر آيات كتاب طبيعت و كتاب وحى
وجه دلالت آيه : (الذى رفع السموات بغير عمد...) بر وحدانيت رب و مدبر عالم ووجه آوردن قيد: (ترونها)
آيه شريفه : (الذى رفع السموات ...) در مقام اثبات وحدت خداى تعالى درربوبيت است
معناى تدبير و مراد از تدبير امر عالم (يدبّر الامر)
معناى (تفصيل آيات ) و مراد از اينكه مراد از آيات آيات تكوينى است يا آيات كتابوحى
برخى از نشانه ها و آيات تكوينى : (هو الّذى مدّ الارض ...)
معناى اينكه خداوند ميوه ها را (زوجين اثنين ) قرار داد
بيان طنطاوى در تطبيق (زوجين اثنين ) با نر و ماده بودن گياهان
وجود اختلاف ، تنوع و تمايز در خلقت مستند به اختلاف اراده مسبب الاسبابعزوجل است
بحث روايتى
آيات 6 - 5 سوره رعد
ترجمه آيات
بيان آيات
شبهه معاد، سخنى شگفت آور و سزاوار تعجب است (ع )"
دلائل و جهات انكار و استبعاد زنده شدن بعد از مرگ و پوسيده شدن ، و رد جواب هر يك
بيان اينكه لازمه انكار معاد انكار عالم ربوبى و در حقيقت كفر به رب العالمين است
معناى (مثلات ) و بان امر تعجب انگيز ديگرى در ارتباط با كافران
معناى جمله : (ان ربك لذو مغفرة للناس على ظلمهم ...)
نكاتى درباره عفو و عقاب الهى كه از آيه استفاده مى شود
بحث روايتى (روايتى درباره وعده عفو و وعيد عقاب
آيات 16 - 7 سوره رعد
ترجمه آيات
بيان آيات
تعريض و توهين كفار به قرآن
خطاب (انما انت منذر) در پاسخ به كفار
اشاره به سه تا از كارهاى رحم در ايام حمل در آيه شريفه
وجوهى كه مفسرين در معناى (آنچه رحم ها كم و زياد مى كنند) گفته اند
هر موجودى به امر و حكم خدا محدود به حد و مقدارى است
معناى غيبت و شهادت و اينكه خداوند عالم الغيب و الشهادة است
معناى (كبير) و (متعال ) بودن خداى تعالى
مراد از اينكه انسان نگهبانانى دارد كه او را از امر خداوند حفظ مى كنند
(معقبات ) همانگونه كه به امر خدا حفظ مى كنند از امر خدا نيز حفظ مى كنند
مقصود از جمله : (ان الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم )
فقط بين اعمال خير و آثار نيك خارجى ملازمه هست
پنج مساءله كه از توضيح آيه (له معقبات ...) روشن مى شود
جهت و حكمت وجود تلازم بين اعمال صالح و نعمت ها و بهره مندى ها
اختلاف شديد مفسرين در معناى آيه شريفه (له معقبات ...)
معناى دعا و بيان اينكه حق دعا (دعاى مستجاب ) براى خدا است و در برابر او نه غيراو
تمثيلى كه حال كسى را كه غير خدا را مى خواند بيان مى كند
سه مطلب از تفسير آيه روشن گرديد
ذلت حقيقى همه چيز در برابر خداى تعالى
تذلل و تواضع همه موجودات در برابر خدا ذاتى است
وجه فساد گفتار بعضى مفسرين در مراد از سجده
وجه اسناد سجود به سايه ها
وجه اختصاص سجود موجودات به صبح و شام
جهت اختصاص جمله : (و يسبح الرعد بحمده ) به بيان تسبيح رعد
توحيد خالق به معناى توحيد رب است
اعتقاد به وحدانيت خالق اعتقاد به ربوبيت ارباب و آله
بحث روايتى
رواياتى در ذيل جمله : (انما انت منذر و لكل قوم هاد) كه بر طبق آنها (هادى ) على(عليه السلام ) مى باشد
رواياتى در معناى : (الله يعلم ما تحملكل اثنى و ما تغيض الارحام و ما تزداد)
داستان عامر و اربد به نقل از ابن عباس
چند روايت در ذيل آيه شريفه : (له معقبات من بين يديه ...)
رواياتى در بيان مراد از: (ان الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم ...)
روايتى در مورد سجود هر كه در آسمانها و زمين است براى خدا
آيات 26 - 17 سوره رعد
ترجمه آيات
بيان آيات
وصف طريق حق و باطل و بيان حال اهل حق وباطل با ذكر يك مثال
معناى (حق ) و (باطل ) بدن موجودات وافعال
طبيعت حق و باطل در ضمن بيان يك مثال
بيان معناى (كذلك يضرب الله الحق و الباطل )
مثل هايى كه ارباب بصيرت را به حقايق عالم غيب رهنمون مى سازند
چند مطلب راجع به كليات معارف الهى كه ازمثل كف ، در آيه شريفه ، استفاده مى شود
هيچ امر حقى معارض و مزاحم حق ديگر نيست
منظور از (حسنى ) كه اجابت كنندگان دعوت پرودرگارشان داراى آن هستند
وصف گروندگان به حق و (اولوالالباب ) و مقايسه آنان با جاهلان به حق
حجت الهى فقط از طريق فطرت تمام نمى شود
فرق ميان (خشيت ) و (خوف ) و موارداستعمال هر يك
معناى : (صبروا ابتغاء وجه ربهم )
اشاره به اينكه جهت عمل و الهى بودن آن مقصود حق گرايان مى باشد
وجوهى كه درباره جهت اختلاف در بيان وصف اولوالالباب گفته شده است
وجه اختلاف در بيان وصف اولواالالباب در آيه شريفه
معناى (عقبى الدار) و نقطه مقابل آن (سوءالدار)
مژده به صله رحم كنندگان كه با ارحام صالح خويش در بهشت عدن جمع خواهند شد
معناى جمله : (و ما الحيوة الدنيا فى الآخرة الامتاع )
بحث روايتى
رواياتى درباره صله رحم و پيوند ارتباط باآل محمد (عليه السلام ) در ذيل جمله : (و الذين يصلون ...)
چند روايت در ذيل جمله : (و يخافون سوء الحساب )
روايتى درباره صبر و اقسام آن
آيات 35 - 27 سوره رعد
ترجمه آيات
بيان آيات
هدايت به دست خدا است و صرف وجود آيت معجزه سبب ايمان آوردن نيست
ايمان صرف ادراك نيست بلكه بايد تواءم با تسليم وقبول قلبى باشد
حقيقت ترس از خدا و عدم منافات آن با اطمينان به خدا
مراد از (ذكر) اعم از ذكر لفظى است
توضيحى درباره اينكه دلها فقط به ذكر خدا آرام مى گيرند
مراد از حيات طيبه و (معيشت طوبى ) كه از آثار آرامش و اطمينان قلب است
بيان اقوال مختلف در ذيل (طوبى لهم ) بهنقل از مجمع البيان
معناى جمله : (اليه متاب )
بدون مشيت خداوند شگفت ترين آثار الهى نيز اثرى در هدايت گمراهان نخواهد داشت
وجوهى كه در معناى آيه شريفه : (و لو ان قرانا سيرت بهالجبال ... بل لله الامر جميعا) گفته شده است
سه وجه در معناى آيه : (افلم يياءس الذين امنوا ان لو يشاء الله لهدى الناسجميعا)
تهديد كفارى كه در ابتداى دعوت اسلام انكار و دشمنى پيشه كردند بهنزول مصيبتها
معناى قائم بودن خداى تعالى بر هر نفس و به هر آنچه مى كند
احتجاجى بى سابقه عليه مشركين : اوصاف وفضائل شركاى خدا را بيان كنيد...
وعده به مؤ منان در مقابل وعيدى كه به كافران داده شد
بحث روايتى
رواياتى در ذيل جمله : (الا بذكر الله تطمئن القلوب ) و بيان اينكه پيامبر (صلىالله عليه و آله ) و اهل بيت او (عليهم السلام ) مصاديق ذكر خدايند
چند روايت درباره شجره طوبى در ذيل جمله : (طوبى لهم و حسن ماب )
رواياتى در ذيل آيه : (و لو ان قرانا سيرت بهالجبال ...)
آيات 42 - 36 سوره رعد
ترجمه آيات
بيان آيات
توضيحى در مورد خوشحال شدن اهل كتاب ازنزول قرآن
وجوه ديگرى كه در بيان مراد از: (و الذين آتيناهم الكتاب يفرحون بماانزل اليك ) گفته شده است
نهى شدن پيامبر (صلى الله عليه و آله ) از پيروى خواسته هاىاهل كتاب
انبياء (عليهم السلام ) در آوردن آيه و معجزه داراى اختيار واستقلال نبوده اند
معناى جمله (يمحو اللّه ما يشاء و يثبت )
مراد از جمله (و عنده ام الكتاب ) در دنباله آيه
خلاصه مضمون آيه (يمحو اللّه ما يشاء و يثبت ) و نكاتى كه از آن استفاده مىشود
معناى آيه شريفه : (اولم يروا انّا ناءتى الارض ننقصها من اطرافها)
بحث روايتى
رواياتى درباره محو و اثبات احكام و قضاياى الهى درذيل جمله : (يمحوا لله ما يشاء و يشبت ...)
رواياتى در مورد (بداء) و توضيحى در مورد اينكهحصول بداء مستلزم تغير علم خداى تعالى نيست
چند روايت در مورد اينكه : (انّا ناءتى الارض ننقصها من اطرافها) اشاره به مرگعلما و اختيار است
آيه 43 سوره رعد
ترجمه آيه
بيان آيه
اقامه حجت عليه كفار در جواب انكار رسالت پيامبر اسلام (ص )
اقوال مختلفى كه در تفسير جمله (و من عنده علم الكتاب ) گفته اند
بحث روايتى
(رواياتى در اين باره كه مراد از: (من عنده علم الكتاب ) على (عليه السلام ) است

 


نام كتاب : تفسير الميزان جلد 12


نام نويسنده : علامه طباطبايي رحمه الله عليه

   
border="0"

خلاصه و برداشتى از آيات سوره ابراهيم (ع )
اشاره به عموميت رسالت پيامبر اسلام (ص )
شبهه تناقض بين دو آيه و پاسخ به آن
اشاره به نكته مفرد آوردن (نور) و جمع آوردن (ظلمات )
(لام ) در جمله : (لتخرج الناس ...) براى افاده غرض است نه عاقبت
بيان اينكه وجود غرض و مصلحت در افعال خداوند براى رفع نياز يااستكمال نيست
جهان فرق بين اغرض ما بندگان و اغراض خداى سبحان
معناى عزت و عزيز و داراى عزت بودن خدا تعالى
وجه آوردن هر دو صفت (عزيز) و (حميد) در دنباله آيه شريفه
وجه تقدم صفت (عزيز) بر (حميد) در آيه شريفه
حميد و عزيز بودن لازمه مالكيت مطلقه خداوند است
وجود دو راه پيشا روى انسان : استحباب (انتخاب ) دنيا بر آخرت يا استحباب آخرت بردنيا
معناى اينكه كافران راه خدا را كج مى خواهند (و يبغونها عوجا)
توضيحى در مورد ارسالرسل به لسان قوم خود (ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه )
هدايت و ضلالت مربوط به پيامبران نبوده بلكه مشيت خداوند است
داستان رسالت موسى (ع ) روشنترين مصداق عزت الهى در ميان انبياء
مراد از (ايام الله ) در جمله (و ذكرهم به ايام الله )
(روايتى در بيان مراد از ايام الله )
نقل و برسى اقوالمفسرين درباره جمله (و اذتاذن )
معناى اين كلام موسى (ع ) كه فرمود: اگر سما و تمامىاهل زمين كافر شويد خدا غنى و حميد است
حكايت تكذيب انبياء توسط اقوام پيشين
ممكن هم است جمله (لا يعلمهم الا الله ) را اعتراضيه گرفت ، هر چند كه آنچه ما گفتيمبا سياق كلام مناسب تراست ،
اقوال مفسرين در معناى آيه (الم ياءتكم نبؤ الذين ...)
اقوال گوناگون مفسرين در معناى آيه (فردوا ايديهم فى افواههم )
معناى (فطر) و (فاطر) و اثبات توحيد ربوبى خداوند در اين آيه
توضيح برهانى كه توحيد الوهيت و ربوبيت خدا را اثبات مى كند
توضيح برهانى كه از جمله : (يدعوكم ليغفرلكم ...) براى اثبات نبوت عامهاستفاده مى شود
معناى (من ) در جمله : (ليغفر لكم من ذنوبكم ) و وجوهى كه درباره آن گفته شدهاست
گفتار زمخشرى درباره تبعيض در جمله (من ذنوبكم )
توضيحى درباره معجزه در بيان جمله : (فاءتوا بسلطان مبين )
پاسخ انبياء به ايراد كفار
معناى جمله : (و ما لنا ان لا نتوكل على الله ... و على الله فليتوكل المتوكلون ) در گفتگوى انبياء(ع ) با مكذبان
توضيح معناى (عود) در تهديد كفاره خطاب به پيامبران (ع ) و مؤ منان :(اولتعودن فى ملتنا)
پاسخ خداوند در مقابل تهديد كافران مكذب : (لنهلكن الظالمين و لنسكننكم الارض...)
(روايتى درباره شكر نعمت و چند روايت ديگر درذيل آيات گذشته )
رواياتى درباره معناى (صديد)
اشاره به معناى (حق ) و بيان اينكه مراد از حق بودند خلقت آسمانها و زمين هدفداربودن عالم هستى است
بيان جمله : (ان يشايدهبكم و ياءت بخلق جديد) و پاسخ به يك سؤال در اين مورد
معناى جمله : (و برزوا الله جميعا)
بيان بگو مگوى كفار در روز قيامت
سخن شيطان با پيروان خود در قيامت
معناى اينكه در قيامت شيطان به اتباع خود مى گويد: (خدا به شما وعده حق داد و منبه شما وعده دادم ولى وفا نكردم )
بيان اينكه شيطان بر مردم سلطه اى ندارد و فقط دعوت به گناه مى كند
رد كلام فخر رازى در خصوص استثناء در آيه شريفه
بيزارى جستن شيطان و هر متبوع ديگرى از پيروان خود، در روز قيامت
انسان مختار است و خود مسؤ ول نيك و بد اعمال خويش است
وجوهى كه در مورد تركيب و معناى آيه : (الم تر كيف ضرب الله مثلا كلمة طيبة ...)گفته شده است
موارد اختلاف مفسرين در بيان معنى و مفاد مفردات آيه فوق الذكر
بيان مراد از (كلمه طيبه ) اى كه به شجره طيبه تشبيه شده است
مقصود از كلمه خبيثه كه به شجره خبيثه تشبيح شده شرك به خدا است
آغاز و ادامه هدايت مؤ منين از ناحيه خداوند است (يثبت الله الذين آمنوابالقول الثابت )
چند معناى ديگر كه براى آيه : (يثبت الله الذين آمنوا...) ذكر كرده اند
حكايت حال سردمداران و بزرگان ضلالت و ظلم كه كفران نعمت كرده مردم خود را هلاكتكشاندند
انگيزه اصلى مشركين در شرك ورزيدن به عمد و اختيار
وجه جمع بين دو آيه اى كه يكى وجود دوستى در قيامت اثبات و ديگرى نفى مى كند
استدلال بر اختصاص ربوبيت براى خدا به اختصاص تدبير عام موجودات به او
معناى (سخر لكم الفلك ) و سخر لكم الانهار)
معناى سؤ ال و توضيح مراد از جمله : اتيكم منكل ما سالتموه : خداوند از تمام آنچه از او خواستيدبه شما داد)
توضيحى درباره اينكه نعمت هاى الهى قابل شمارش نيست (و ان تعدوا نعمة الله لاتحصوها)
روايتى درباره مراد از كلمه طيبه و كلمه خبيثه در آيه(مثل كلمة طيبة كشجرة طيبة ...)
نقل ورد سخن (آلوسى ) كه در روايتى بنابر آن مراد از شجره خبيثه بنى اميه اندمناقشه كرده
چند روايت در مورد سؤ ال قبر و تطبيق آيه : ( يثبت الله الذين آمنوا...) بر آن 92
چند روايت در تطبيق آيه : ( الذين بدلوا نعمة الله كفرا...) بر بنى اميه و بنىمغيره
روايتى در اين باره كه اظهار عجز از شكر نعمتهاى الهى شكر است
انعام به فرزندان ابراهيم (ع )، نمونه اى ديگر از انعام هاى خداى عزيز و حميد
استظهار اينكه ابراهيم (ع ) دو بار از خداوند براى (مكه ) امنيت طلبيده است
امنيتى كه ابراهيم (ع ) براى مكه خواست امنيت تشريعى بوده است
درخواست ابراهيم (ع ) از خدا كه او و فرزندانش را از بت پرستى دور بدارد
مقصود از (بنى ) كه ابراهيم (ع ) براى خود و آنان دورى از پرستش بتها رادرخواست نمود
مراد از تبعيت در جمله : (فمن تبعنى فانه منى ) پيروى هم در اعتقاد و هم درعمل است
ابراهيم (ع ) پيروى و تبعيت را ملاك انتساب افراد به خود دانست
بى پايگى اشكالاتى كه درباره دعاى ابراهيم (ع ) مطرح شده
ضعف پاسخهاى داده شده به اشكال فوق
اشكال ديگرى بر كلام ابراهيم و بيان ضعف پاسخهاى داده شده به آن
دعاى ابراهيم (ع ) بعد از بناى كعبه و ساخته و آباد شدن مكه بوده است
نكته شايان توجه در دعاهاى ابراهيم (ع )
دلالت آيه بر اينكه (آزد) پدر ابراهيم نبوده است
(روايتى در ذيل آياتى كه دعاى ابراهيم (ع ) را حكايت مى كنند)
پاسخ به يك توهم : خداوند از ستمكارانغافل نيست !
عذاب استيصالشامل مؤ منين نمى شود
با عذاب انقراض شرك ريشه كن مى شود
معناى اينكه مكر ظالمان نزد خدا است هرچند مكرشان از جا كننده كوهها باشد
گفتارى در معناى انتقام خدا و انگيزه و غايت آن (ان الله عزيز ذو انتقام )
انتقام فردى و انتقام اجتماعى
بيان بطلان يك اشكال در ارتباط با انتقام گرفتن خداوند
اقوال گوناگون مفسرين در معناى مبدل شدن زمين و آسمانها
معناى بروز و ظهور خلق براى خداوند در روز قيامت (و برزو الله الواحد القهار)
پاداش و كيفر هر نفسى همان كرده هاى نيك و بد خود او است
(روايتى درباره تبديل زمين در قيامت در ذيل آيه : (يومتبدل الارض غير الارض ...)
رواياتى كه مى گويد زمين در قيامت مبدل به نان مى شود
روايتى از امام باقر(ع ) در ترتيت خلقت آسمانها و زمين
مفاد كلى سوره مباركه حجر
پشيمانى كافران : اى كاش مسلمان شده بوديم !
درخواست مشركان از پيامبر(ص ) كه بر ايشان ملائكه بياورد!
جواب خداوند در مقابل اين درخواست باطل
حق مطلب در معناى : (ما ننزل الملائكة الا بالحق ...)
قرآن از هر گونه تحريف و تصرفى مصون است
(روايتى در مورد خروج موحدان عاصى از جهنم و بقاء كافران در آن درذيل آيه : (ربما يود...)
فصلاول : در بيان اينكه قرآن عصر حاضر همان قرآننازل بر پيامبر اسلام (ص ) است
رواياتى كه بر عدم وقوع تحريف و تصرف در قرآن دلالت دارند
استدلالاتى بر عدم وقوع زياده و نقص و تغيير در قرآن 157
دليل چهارم قائلين به تحريف : تكرار حوادث مربوط به بنىاسرائيل در امت اسلام .
بيان ضعف استدلال به اجماع براى اثبات عدم وقوع تحريف قرآن و زياد شدن در آن
ضعف و قصور روايات دال بر وقوع تحريف در قرآن از نظر سند و دلالت
دسيسه و جعل روايت دشمنان قرآن مخفى نماند(ع )"
برسى نمونه هايى از آيات جعلى و ساختگى !
مجموع قرآن دلالت قطعى دارد بر اينكه در قرآن تحريفى رخ نداده است
پاسخ به دو دليل ديگر قائلين به تحريف : استبعاد عقلى عدم تحريف و روايتىدرباره مصحف على عليه السلام
خطاب به قائلين به تحريف : مقصود شما از نسخ تلاوت چيست ؟
پاسخ به دليل ديگر قائلين به تحريف : تكرار حوادث مربوط به بنىاسرائيل در امت اسلام
درباره جمع و تاءليف قرآن و جمع بين رواياتى كه برخى بر جمع قرآن در زمانپيامبر(ص ) و برخى بعد از آن حضرت دلالت دارند
جمع و تدوين قرآن بر اساس يك قرائت در زمان عثمان
آنچه از روايات مربوط به جمع و تاءليف قرآن استفاده مى شود
دلالت روايات مربوط به جمع قرآن بر عدم تحريف
قرآن خود عمده ترين دليل بر عدم وقوع تحريف است
ترتيب سور قرآن در جمع اول و دوم كار صحابه بوده است
ترتيب آيات قرآن نيز توفيقى نبوده و بدون دخالت صحابه انجام نشده است
آيا ترتيب آيات قرآنى توفيقى است ؟
نقل كلام مازرى درباره دلالت روايت انس بر جمع قرآن بعد از پيامبر(ص ) و رد آن
ايراداتى چند به قائلين به توفيقى بودن ترتيب آيات قرآنى
رد روايات انساء كه از طرق عامه وارد شده و بر منسوخ التلاوه شدن پاره اى از آياتوحى دلات مى كنند
دلگرمى دادن به پيامبر(ص ) تا از انكار و استهزاء كفار دلتنگ و ناراحت نشود.
معناى جمله : (كذلك نسلكه فى قلوب المجرمين )
تمسك به عجب آورترين معجزات در نظر كافران براى بيانحال درونى آنان
عنايت به ياد آوردن زيبايى و زينت آسمان به نجوم و كواكب ، در موارد مختلف قرآن
معناى (موزون ) و مراد از جمله : (انبتنا فيها منكل شى ء موزون )
مقصود از: (من لستم له برازقين ) در آيه (و جعلنا لكم فيها معايش و من لستم لهبرازقين )
معناى (شى ء)، (خزائن ) و (قدر معلوم ) و مراد آيه شريفه (و ان من شى ءالا عندناخزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم )
وجوه و اقوال مختلف مفسرين در معنا و مراد از آيه شريفه (و ان من شى ء الا عندنا...)
سخن يكى از مفسرين معاصر در معناى آيه و نقد آن
بيان حقيقتى بسيار دقيق و معنائى ژرف در اين آيه شريفه
سه حقيقت علمى از جهان هستى كه چهارده قرنقبل قرآن افاده نموده است
نظام خلقت بدون (موت و حيات ) نظامى تام و حكيمانه نمى بود
(رواياتى درباره استراق سمع شياطين و رجم آنها با نجوم و درذيل آيه : (ان من شى ء الا عندناخزائنه ) و...)
رواياتى در ذيل آيه (و لقد علمنا المستقدمين منكم ...)
معناى خلقت انسان از (صلصال من حماء مسنون )
توضيحاتى درباره معناى لغوى (جن )
آيا (جان ) همان جن است ؟(ع )"
بحث در مبداء خلقت جن و تناسل و ذيريه داشتن او
معناى كلمه (بشر) و نكته اى كه در التفات از تكلم به غيب در آيه : (و اذاقال ربك ) هست
معناى (سويته ) و (نفخت فيه من روحى ) و توضيحى در رابطه بين روح و بدن
اشاره به وجه استثناء ابليس از ملائكه با اينكه او از جن است و نه از ملائكه
وجه تقييد و تحديد لعنت بر شيطان تا روز جزا در: (ان عليك اللعنة الى يوم الدين)
وجه اينكه خداوند لعنت خود را به ابليس اختصاص داد (عليك لعنتى )
وجه تقيد و تحديد لعنت بر شيطان تا روز جزا در: (ان عليك اللعنة الى يو الدين)
ابليس ماءمور به سجده بر نوع بشر بودند نه تنها آدم
روزى كه تا آن به شيطان مهلت داده شده روز قيامت نيست !
(وقت معلوم ) به چه معناست و براى چه كسى معلوم است ؟(ع )"
توضيح در مورد نسبت اغواء به خدا در (رب بما اعوتينى ...)
وجوهى كه مفسران براى توجيه حمل جمله : (بما اغويتنى ) براضلال ابتدائى خدا ذكر كرده اند
جواب كلى به مفسران مزبود
معناى جمله : (لا زينن لهم فى الارض ) و دلالت آن بر اينكه زمين ظرف اغواى شيطاناست
مراد از (عبادت مخلصين ) كه از اغواى شيطان مصون هستند
معناى بر خدا بودن راه شيطان (هذا صراط على مستقيم )
آيه : (ان عبادى ليس لك عليهم سلطان ...) متضمن سه جواب به ابليس است
رواياتى چند درباره نفخ روح در كالبد آدم عليه السلام
مقصود از (عبادى ) و استثناء در آيه شريفه و نقد نظر مفسران در اين خصوص
اثبات سلطنت و ولايت براى ابليس ، با سلطنت مطلقه خدا منافات ندارد
معناى اينكه جهنم هفت در دارد: (لها سبعة الواب ...)
(متقين ) در آيه : (ان متقين فى جنات ...) اعم از (مخلصين ) در آيه : (الا عبادكمنهم المخلصين ) است
نقد و ابطال سخن (فخر رازى ) كه گفته است مراد از (متقين ) كسانى است كه ازشرك بپرهيزند
بيان حال متقين در ورودشان به بهشت
قضاهاى رانده شده اى كه در قرآن حكايت شده است
رواياتى درباره نفخ روح در كالبد آدم عليه السلام
چند روايت درباره وقت يوم معلوم در آيه (فانك من المنظرين الى يوم الوقت المعلوم )
روايتى در بيان مراد از درهاى جهنم در ذيل جمله : (لها سبعة ابواب ...)
چند روايت در تفسير و بيان مراد جمله : (اخوانا على سرر متقابلين )
بشارت و انذار در يك داستان و ارتباط آن با داستانهاىقبل
از مغفرت خدا ماءيوس و از رحمت او نااميد نباشيد
بيان آيات مربوط به ورود مهمانان ابراهيم (ع )
تعجب ابراهيم از بشارت داده شدن به فرزند، بر اساس استبعاد عادى بوده است
معناى (غابر) و مراد از اينكه همسر لوط از (غابرين ) بوده است
وارد شدن ملائكه بر (لوط) عليه السلام و گفتگوى بين ايشان و آن حضرت
قضاى الهى به قطع نسل و انقراض قوم لوط
قضاى الهى به قطع انسان و انقراض قوم لوط
معناى آيه (لعمرك انهم لفى سكرتهم يعمهون ...)
توضيحى در مورد (اصحاب ايكه ) و (اصحاب حجر)
(چند روايت در ذيل برخى از آيات گذشته )
معناى آيه شريفه (و ما خلقنا...)
بيان وهن استدلال هر يك از قائلين به جبر و تفويض به اين آيه شرفه براى اثباتمرام خود
معناى (صفح ) و فرق آن با (عفو) و مفاد جمله : (فاصح الصفحالجميل ...)
بيان اينكه مراد از (سبعا من المثالى ) سوره حمد است و اشاره به وجوهى كه دربارهاين تعبيرگفته است
معناى (مثانى ) و اشاره به معناهائى كه ديگران براى آن گفته اند
بيان چهار دستور به رسول الله (ص ) در آيه شريفه
مقصود از (مقتسمين ) و وجه تسميه آنان به اين نام
دستور علنى كردن دعوت به پيامبر(ص ): (فاصدع بما تؤ مر)
توضيح اينكه مراد از (يقين ) در آيه : (و اعبد ربك حتى ياءتيك اليقين ) مرگاست
روايتى در توضيح معناى (فاصفح الصفحالجميل ) و (سبع مثالى ) و مراد از مقتسمين )
چند روايت درباره علنى شدن دعوت پيامبر(ص ) و نيز درباره پنج تن مستهزئين آنحضرت
رواياتى در ذيل آيه (واعبد ربك حتى ياتيك اليقين )
بحثى فلسفى در چگونگى تكليف و دوام آن
تكاليف الهى همواره ملازم آدمى بوده و بشر در همهاخوال محتاج دين است
بيان مفاد كلى سوره نحل و مكى و مدنى بودن آيات آن
مراد از امر خدا و معناى (اتى امر الله فلا تستعجلوه ) و وجوهى كه در اين بارهگفته شده است
رد نظريه ديگر مفسرين درباره مفاد آيه شريفه
اشاره به آنچه كه از اين آيات قرآنى درباره حقيقت روح استفاده مى شود
بيان معناى آيه : (ينزل الملائكة بالروح من امره ...)
وجوه مختلفى كه مفسران در پيرامون معناى آيه فوق ذكر كرده اند
بعثت پيامبران و انزال ملائكه منوط به مشيت خداوند است
رد سخن بعضى مفسرين در استدلال به آيه بر عدم شرط استعداد و و قابليت در امررسالت
اشاره به دو مرحله داشتن انذار پيامبران هم در عقيده و هم درعمل
احتجاج بر وحدانيت خدا از دو جهت : از راه خلق كردن و از راه تدبير
غرض از ذكر اينكه خلقت انسان از نطفه اى ناچيز است بيان بى شرمى و وقاحت بشراست
اشاره به فوائد انعام (شتر، گاو، گوسفند) و هدف از خلقت آنها
بر خدا است كه قصد سبيل (راه هدايت ) را معين و روشن كند (و على الله قصدالسبيل ...)
اختلاف دو فرقه اشاعره و معتزله در دلالت آيه
سه قسم احتجاج براى سه گروه مختلف از انسانها بر وحدانيت خدا در ربوبيت
معناى (وترى الفلك مواخر فيه )
اركان سه گانه الوهيت و ربوبيت : خالق بودن ، منعم بودن و عالم بودن به درون وبرون انسان
رواياتى در ذيل آيه (اتى امر الله فلا تستعجلوه )
نقد استدلال برخى از علماء به روايات فوق الذكر
روايتى كه در آن (اتى امر الله ) به ظهور مهدى عليه السلام تطبيق شده است
رواياتى درباره حكم شرعى بول و گوشت چهارپايان
دو روايت در تطبيق جمله : (و بالنجم هم يهتدون ) بر ائمهاهل بيت عليهم السلام
اعتقاد به معاد لازمه توحيد كامل است
بيان اينكه گمراه كنندگان همانند بار گناهان ناشى از اضلالشان را بر دوش مىكشند
چگونگى تعدد وزر و عذاب در ازاء عمل واحد
اشاره به استفاده هاى نادرستى كه از آيه (ليحملوا اوزارهم كاملة يوم القيمة )
مقصود از كسانى كه علم داده شده اند در آيه :(قال الذين اوتوا العلم ...) معصومين عليهم السلام هستند
معناى آيه : (قيل للذين اتقوا ماذا انزل اليكم قالوا خيرا) و مراد از (الذين اتقوا)
معناى (طيب ) و (طاهر) و مقصود از طيب بودن متقين درحال توفى و مرگ
تعلق مشيت خداوند (لوشاء الله ) به امر عدمى (ما عبدنا) در آيه و توجيه آن
تقرير و تبيين استدلال مشركين براى بت پرستى خود
پاسخ به دليل مشركين : تنها وظيفه پيامبران (بلاغ مبين ) است
تقسيم امت ها به دو طائفه هدايت يافته و گمراه
وجه اينكه گمراهى - به خلاف هدايت - به خود گمراهان نسبت داده شده است
توضيح اينكه (ضلالت ) امر عدمى است و نمى توان گفت خدا آن را ايجاد كرده است
تسليت و دلدارى رسول خدا(ص ): نسبت به هدايت مشركين حريص مباش
تفسير آيه توسط جبريون و مفوضه در جهت اثبات مذهب خود
در قيامت ياورانى هستند كه مشركين از يارى آنها بهره مند نمى شوند
مسئله رفع اختلاف و تبيّن آن يكى از معرفات روز قيامت است
اشاره به تعابير مختلف از ايجاد خداى تعالى به :قول ، كلمه ، امر، اراده و قضاى خدا در ذيل (اننقول له كن فيكون )
بحث روايتى (رواياتى در ذيل : (الذين اتوا العلم )، (... قالوا خيرا)، (قالوااساطير الاولين ) و...)
نقشه قريش در برابر جذابيت دعوت پيامبر اكرم (ص ) درذيل آيه (و اذا قيل لهم ماذا...)
روايتى درباره سلطنت و قدرت نامحدود خدا
مقصود از حسنه در دنيا كه خداوند به مهاجرين وعده داده مجتمع صالح اسلامى است
علت توصيف مهاجرين به دو صفت صبر وتوكل
مفاد آيه : (و ما ارسلنا من قبلك الا رجالا...) حصر رسالت در بشر عادى است
معنا و موارد استعمال كلمه : (ذكر)
مراد از اهل ذكر در فاسئلوا اهل الذكر) و اينكه مخاطبين اين خطاب كيانند
معنا و مفاد آيه : (و انزل اليك الذكر لتبين للناس مانزل اليهم ...)
وجوهى كه مفسرين در تفسير آيه گفته اند
حجت بودن بيانات رسول الله و عترت او (ائمه ) عليهم الصلاة و السلام
انذار و تهديد مشركين كه از در مكه به خدا و پيامبرانش گناه مى كردند (مكرواالسيئات )
مراد از (اخذ در تقلب ) و (اخذ بر تخوف ) كه مشركين بدان تهديد شده اند
گردش سايه اشياء نشانه خضوع و سجود موجودات در برابر خداست
سجده جنبندگان آسمانها و زمين براى خدا به معناى خضوع وتذلل آنان در برابر خدا است
توضيحى درباره استكبار در مقابل مخلوق و درمقابل خالق
توضيحى درباره در مقابل مخلوق و در مقابل خالق
وجه عدم استكبار عملى ملائكه در برابر خداى سبحان
رد استدلال برخى به آيه : (يخافون ربهم ...) براىقول به اينكه ملائكه مكلف بوده خوف و رجادارند وافضل از بشر هستند
مقصود از جمله : (لا تتخدوا الهين اثنين ) و معنايى كه از نهى از دو خدا گرفتناستفاده مى شود
لازمه مالكيت مطلقه خدا اين است كه فقط او معبود و دين دائما از او باشد (له الدين واصبا)
در تنگناها و شدائد، اميد بستن به مسبب الاسباب و دست به دامان او شدن فطرى انساناست
توضيح اينكه كفران نعمت غات و غرض شرك ورزيدن مشركين است
مقصود از اينكه مشركين بخشى از روزى خود را نصيب (ما لا يعملون ) قرار مى دهند
منشاء و سبب اينكه مشركين ملائكه را مؤ نث و دختران خدا مى دانستند
معناى جمله : (و لهم ما يشتهون ) و گفتگوئى كه در مورد شده است
حكايت دختر كشى مشركين و نكوهش آن
ايمان به آخرت منبع همه خيرات و بركات و ايمان نداشتن به آخرت ريشه همه گناهاناست .
منزه بودن خداى تعالى از هر قبيح عقلى و طبعى و از اتصاف به صفات ممكنات
معناى جمله (ولله المثل الاعلى )
اگر خدا مردم را به ظلمشان اخذ كند دابه اى روى زمين نخواهد ماند
بيان ضعف استدلال به اين آيه براى قول به معصوم نبودن انبياء
مراد از (امم ) و (اليوم ) در آيه : (تالله لقد ارسلنا الى امم من قبلك ...)
رواياتى كه در آنها اهل ذكر در جمله : (فاسئلوااهل الذكر) به اهل بيت عليهم السلام تفسيرشده است
بيان اينكه با توجه به سياق آيات مراد ازاهل ذكر اهل كتاب است و با قطع نظر از خصوص آيهمراداهل بيت عليهم السلام مى باشد
چند روايت در معناى : (فاسئلوا اهل الذكر)، (افا من الذين مكروا)، (له الدين واصبا)و (لله المثل الاعلى )
مفاد آيه (ان فى ذلك لاية لقوم يسمعون )
معناى اينكه فرمود: شير خالص را از ميان فضولات شكم و خون به شما نوشانيديم
معناى كلمه (سكر) و بيان مفاد آيه (تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا...)
عدم دلالت جمله : (تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا) بر مباح بودن مسكرات
رد مطالبى كه صاحب (روح المعانى ) در ارتباط با آيه مورد بحث بيان كرده است
معنا و موارد استعمال كلمه (وحى )
ايحائات و الهامات خداى سبحان به زنبورعسل
وجه اينكه آيه زنبور عسل به (لقوم يسمعون )
معناى جمله (فما الذين فضلوا برادى رزقهم على ما ملكت ايمانهم ...)
وجوه ديگرى كه در معناى آيه فوق گفته شده است
ذكر نعمت داشتن فرزندان و نوادگان
وجوهى كه در معناى آيه : (ما لا يملك لهم رزقا فى السموات و الارض شيئا) گفتهشده است
مراد از مثل زدن براى خدا كه از آن نهى فرموده است (فلا تضربوا للهالامثال )
مثلى براى اثبات توحيد ربوبى با استناد به وحدت منعم
اقامه حجت بر توحيد و اشاره به مساءله نبوت با ذكر يكمثل
چند وجه ديگر در تفسير آيه : (و ضرب الله مثلا رجلين ...) گفته شده است
معناى (غيبت ) و (شهادت ) و مراد از غيبت آسمانها و زمين در (ولله غيب السمواتوالارض )
بيان اينكه قيامت از غيب هاى سماوات و ارض است
مفاد اينكه فرمود: امر ساعت (قيامت ) مانند چشم بر هم زدن يا نزديك تر از آن است
عموميت قدرت خدا و نحوه تعلق آن به مخلوقات
نكاتى كه از آيه : (ولله غيب السموات و الارض ...) استفاده مى شود
بيان ضعف قولمفسرين به اينكه مراد علم به غيب آسمانها و زمين است
چند روايت در تطبيق آيه (و اوصى ربك الىالنحل ...) بر پيامبر و اهل بيت او عليهم السلام
روايتى در معناى (حفده ) و در تطبيق جمله : (من ياءمربالعدل ) بر اميرالمؤ منين و ائمه عليهم السلام
در آيه : (والله اخرجكم من بطون امهاتكم لا تعلمون شيئا) علم حصولى انسان دربدو تولد نفى شده است
سبب حقيقى پرواز مرغان در هوا خداى تعالى است
پرواز مرغان در آسمان يكى از آيات الهى است
ذكر نعمت خانه ، پوست و پشم و كرك و موى حيوان و...
وجه اينكه درباره سرابيل فرمود: (شما را از گرما نگه مى دارد) و حفظ از سرما راذكر نكرد
معناى آيه : (يعرفون نعمة الله ثم ينكرونها و اكثر هم الكافرون )
وجوهى كه درباره آيه (و اكثرهم الكافرون ) مفسرين گفته اند
استدلال بعضى به آيه بر بطلان عقيده جبريها و نقد آن
مراد از اينكه در قيامت از هر امتى شهيدى مبعوث مى گردد
قيامت روز پاداش و كيفر است نه روز عمل و راهى به بازگشت از آن به حيات ذنيوىنيست
در عذاب ظالمان در آخرت تخفيف و تاءخيرى نيست
مشركين در روز قيامت تسليم خدا مى شوند
تسليم اضطرارى مشركين در قيامت در برابر خدا سودى به حالشان ندارد
كافران مفسد عذابى بيش از ديگر كفار خواهند داشت
تفصيلى در مورد شهادت (گواهى دادن )، شهيد و شهداء
برسى و بيان وجه جمع بين مفاد آيات مختلف در مورد شهادت
معناى اينكه قرآن بيان كننده هر چيزى است (تبيانالكل شى ء)
روايتى در ذيل آيه : (يعرفون نعمة الله ثم ينكرونها...) و جئنابك شهيدا على هؤلاء)
چند روايت در ذيل جمله : (تبيانا لكل شى ء)
اشاره به احتمام شديد در اسلام به اصلاح وضع جامعه
اشاره به معنا و اقسام دوگانه عدل (فردى و اجتماعى )
بيان اينكه امر به عدل در (ان الله ياءمربالعدل و الاحسان ) امر به عدالت اجتماعى است
امر به احسان نسبت به ديگران در (ان الله ياءمربالعدل و الاحسان ) و احسان نسبت به خويشاوندان در (ايتاء ذى القربى )
نهى از فحشا و منكر و بغى در واقع امر به حفظ وحدت در مجتمع است
سبب شناعت شكستن قسم
تمثيل نقض عهد به پنبه كردن خود رشته
انسان مسؤ ول است و اضلال خدا ابتدائى نيست و فرع بر ضلالت شخص گمراه است
نهى مستقل از اينكه هسم وسيله خدعه و دغلكارى قرار داده شود
مقصود از اينكه فرمود: صابران را پاداش مى دهيم (با حسن ما كانوا يعملون )
ويژگيهاى حيات طيبه اى كه خداوند آن را به نيكوكاران وعده داده است
وجوهى ديگر كه درباره مراد از حيات طيبه گفته شده است
مراد از استعاذه به خدا از شيطان ، پناه جستن قبلى است
استعاذه به خدا توكل به خدا است و ايمان وتوكل دو ملاك صدق عبوديت هستند
گروهى كه شيطان بر آنان مسلط است
اشاره به مساءله نسخ و حكمت آن و پاسخ به خرده گيرى مشركين در آيه شريفه : (واذا بدلنا آيه مكان اية ...)
اتهام مشركين به پيامبر(ص ) در ارتباط با مسئله نسخ
توضيحى در مورد اينكه با نزول آيات ناسخ خداوند ايمان مؤ منين را تثبيت مى كند
شرح و تفصيل جواب خداى سبحان به افتراى مشركين بهرسول خدا(ص ) كه گفتند مردى غيرعرب به او مى آموزد
رواياتى در ذيل آيه : (ان الله يامر بالعدل و الاحسان ...) و بيان مراد ازعدل و احسان
دو روايت در ذيل آيه : (من عمل صالحا من ذكر و انثى فلنحيينه حيوة طيبة )
رواياتى در ذيل آيه : (يقولون انما يعمله بشر...)
مؤ من هرگز دروغ نمى گويد
تهديد شديد عليه كفارى كه بعد از ايمان آوردن كافر و مرتد شدند
معناى مهر زدن خدا بر دل ها و گوشها و ديدگان كفار
وعده جميل به محاجرانى كه جهاد نموده صبورى كردند
در قيامت هركسى به فكر خود بوده و از خود دفاع مى كند
بحث روايتى (رواياتى درباره تقيه در ذيل آيه : (الا من اكره ...) ونزول آن درباره عمار ياسر و...)
مثلى متضمن هشدار نسبت به كفران نعمت و زنهار از عذاب مترتب بر آن
نكاتى كه از آيه : (فكلوا مما رزقكم الله حلالا طيبا) استفاده مى شود
نهى از بدعت در دين در اين آيه
تحريم طيبات براى بنى اسرائيل ناشى از ظلم خودشان و عقوبت خدا در برابرعصيان آنان بوده است
در مغفرت و رحمت الهى بسوى همگان باز است
بيان مراد از اينكه ابرهيم (ع ) يك امت بود
ذكر اوصاف ابراهيم (ع ) كه آثار تدين به دين خنيف او است
معناى آيه (انما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه ...) و مقصود از اختلاف يهود درسبت
وجوهى كه مفسرين درباره اختلاف مذكور در آيه گفته اند
معناى (حكمت )، (موعظه ) و (مجادله )
مراد از موعظه حسنه و جدال احسن در آيه : (ادع الىسبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة وجادلهم بالتى هى احسن )
وجه ترتيب در ذكر حكمت و موعظه و جدال در آيه و بيان ضعف سخن بعضى مفسريندرباره آن
فضيلت صبر بر آزار مشركين و امر به پيامبر(ص ) به اينكه صبر كند و خدا به اوصبر داده است
(روايت در ذيل آيات : (ضرب الله مثلا...)، (ان ابراهيم كان امة ).(ادعو الىسبيل ربك )